Małe muzea są ekscytującą wyprawą na terytoria peryferyjne i dziwne. Prezentowane w nich ekspozycje są jak wyjęte z progamu jakiegoś skrywanego przed nami eksperymentalnego biennale. To biennale odbywa się w każdym mieście, wszędzie tam, gdzie są małe, nienowoczesne muzea. Spieszmy się nimi cieszyć, zanim je zmodernizują! Przewodnik po warszawskich muzeach przygotowała Agnieszka Rodowicz.

<<< PC stopiony podczas pożaru. Muzeum Pożarnictwa, Warszawa, fot. Agnieszka Rodowicz

<<< But-samolot wykonany przez jednego z warszawskich szewców, fot. Agnieszka Rodowicz

<<< Eksponat z Muzeum Ewolucji PAN, Warszawa, fot. Agnieszka Rodowicz

MUZEUM MARII SKŁODOWSKIEJ-CURIE 
Po pierwsze to jedyne na świecie muzeum noblistki. Po drugie znajduje się w jej dawnym mieszkaniu. Po trzecie cudownie skrzypią tu schody i drewniana podłoga. Poza tym w trzech pomieszczeniach są głównie zdjęcia. Setki zdjęć na których MSC poznaje swojego męża, uczy się, pracuje, wychowuje córkę, wypoczywa na wakacjach… Przyklejone niezbyt równo do malowanych tablic paździerzowych wyglądają jak gazetka szkolna. Jest też kilka gablot z osobistymi rzeczami uczonej: kałamarzem, linijką, kamiennym przyciskiem do papieru, etui do okularów, skórzaną torebką... W ostatniej sali jest kilka urządzeń i przyrządów, niestety nieopisanych, diaporama pracowni małżonków Curie oraz dwa pecety. Na każdym z nich w folderach „Marysia1” i „Marysia2” można znaleźć prezentacje w power poincie o życiu noblistki. Przygotowali je uczniowie szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych. Dzieciaki, które przychodzą do muzeum, a to główni goście, poza Japończykami, kiedy tylko wychowawczyni nie patrzy, próbują włamać się do systemu komputera albo bezskutecznie poszukują w nim internetu. Z ekspozycji nie można się dowiedzieć za co właściwie MSC dostała nagrodę Nobla, ale można zobaczyć rysunek ulubionego psa rodziny Curie, świadectwo chrztu Marii, znaczek pocztowy, na którym wygląda jak święta, jedno z nielicznych zdjęć na którym MSC się uśmiecha. W kasie są za to do kupienia ciekawe albumy np. Chemia radiacyjna i ja, Wilno chemiczne do połowy XIX stulecia, Bale noblistów. Jest jakiś urok w tym miejscu. Może to promieniowanie?

Adres: ul. Freta 16, Warszawa
Czynne: wtorek – niedziela, 8.30 lub 10 do 16.30 lub 17
Wstęp 10/5 zł

MUZEUM MIAR
To zadziwiające, że jest. Żeby je zobaczyć, trzeba się umówić. A jest naprawdę interesujące. Jak wyjaśnił mi student historii opiekujący się zbiorami w ramach stażu, który odbywa w GUM-ie (Główny Urząd Miar), to nie jest muzeum tylko zbiory muzealne. Mniejsza. Znajdują się w pięknym budynku, który przed wojną był siedzibą Banku Polskiego. Eksponaty stoją na podłodze, leżą w gablotach na korytarzach urzędu. Najcenniejszym eksponatem, którego niestety nie można obejrzeć, jest wzorzec kilograma. Jest tak cenny (niewiele już takich na świecie), że trzymany jest pod szklanymi kloszami, w osobnym pomieszczeniu, w którym utrzymywana jest odpowiednia temperatura, wilgotność i sterylność. Co ciekawsze, nawet osoby pracujące w laboratoriach urzędu go nie widziały. No może niektóre, bo wzorzec jest używany. Raz na pięć lat. W gablocie można za to obejrzeć jego kopię. Ciężarek jest malutki bo stop platyny i irydu, z którego są wykonane jest bardzo ciężki. A skoro jest wzorzec kilograma, to tu też przechowywany jest „państwowy wzorzec miary długości”, czyli wzorcowy metr. To już co prawda przeżytek, bo teraz długości metra nie określa już 1/1 000 000 południka przebiegającego przez Paryż, ale zobaczyć nie zawadzi.
W GUM-ie można też dowiedzieć się co właściwie znaczy powiedzenie „dobrać się jak w korcu maku”, bo wśród eksponatów są korce – pojemniki miarowe służące głównie do mierzenia zboża. Korzec to 120 litrów. Po wizycie tutaj jasne stają się też dwa inne powiedzenia: „nudy na pudy” i „łut szczęścia” – wzięły się od rosyjskich miar – łut i pud. Można też obejrzeć wagi do jajek, przyrząd do mierzenia gęstości ziemniaków, chińskie statery – wagi opiumowe. W jednej z gablot są przekroje odważników. Stąd można się dowiedzieć, że mają w środku komorę, w której znajdują się ołowiane kulki. W razie gdyby odważnik zrobił się lżejszy (dzieje się tak bo odważniki się ścierają), albo gdy stanie się zbyt ciężki (to również się zdarza, kiedy odważnik zardzewieje) można kulek dorzucić lub odjąć przez specjalny otworek na codzień zatkany klinem. Zaskakujący jest także mlekobadacz do badania gęstości i jakości (czyli zawartości tłuszczu) mleka. A poza tym woltomierze, watomierze, amperomierze i cała masa innych metrów i mierzy, np. psychometr służący, o dziwo, do pomiaru wilgotności powietrza. Gdyby służył do czego innego po wizycie w tym miejscu mógłby mi się przydać.

Adres: ul. Elektoralna 2, Warszawa
Czynne: zwiedzanie w dni powszednie w godz. 8-16, najlepiej w grupach, po zgłoszeniu mailowym: szkolenia@gum.gov.pl

MUZEUM POŻARNICTWA
Wystarczy zadzwonić do bocznych drzwi Straży Pożarnej, zameldować się dyżurnemu strażakowi, by przekroczyć drzwi strażnicy przu ul. Chłodnej. A tam pierwsze co można poczuć to zapach „Brutala”. Nic dziwnego, bycie strażakiem to w końcu tak męskie zajęcie, że nawet kandydat na prezydenta Polski nie pomoże. Ale do rzeczy, a raczej do pożaru. Może dlatego kolekcji pilnuje pani w bistorowym fartuszku. Najpierw zaprasza do sali pokazującej historię warszawskich straży pożarnych. Są tu proporce i sztandary, stroje, pasy bojowe, syreny alarmowe. Kryształowe wazony pamiątkowe z różnych okazji, dużo oryginalnych zdjęć przystojnych strażaków, świadectwa ukończenia kursów strażackich, obywatelska odznaka za pomoc w walce z tyfusem plamistym (czy trzeba było go gasić?). Niestety wiele z tych ciekawych dokumentów jest powieszona wysoko na ścianach, tak, że nie ma szansy dostrzec co przedstawiają. No chyba, żeby pomóc sobie drabiną.
W kolejnej sali, gdzie dla odmiany pachnie smarami, można przyjrzeć się różnym rodzajom gaśnic np. kuli, którą w przypadku pożaru toczy się w jego kierunku. Kula wybucha rozpylając wokoło gaśniczą pianę.
Jest kolekcja masek przeciwgazowych i strojów bojowych. Być może tu czerpał inspirację Paweł Althamer do złotych strojów, w których poleciało do Brukseli 150 Polaków-Kosmitów. Kolejne sale to cudne centrale telefoniczne i inne urządzenia nadawczo-odbiorcze, a wśród nich gramofon. Nie wiadomo czy grał do pożaru czy do tańca po pracy, bo tabliczki z opisem brak.
Kolejna, duża sala, a właściwie garaż, kryje w sobie kolekcję pojazdów strażackich. Ale najciekawsza (dla mnie) okazała się sala z przedmiotami, które przeżyły pożary: stopiony pecet, sztućce zatopione w kawałkach plastiku przypominające rzeźby, których nie powstydziłby się Hasior, szczątki samolotu, który rozbił się w Lesie Kabackim, butle turystyczne rozerwane w wybuchu i parę innych dość kuriozalnych obiektów. Na koniec pani w bistorowym fartuszku wręcza mi ulotkę z „nadmiarami”, żebym mogła dowiedzieć się więcej o muzeum.

Adres: ul. Chłodna 3, Warszawa
Czynne wtorki – piątki, 10-14
Wstęp wolny

MUZEUM CECHU RZEMIOSŁ SKÓRZANYCH
Nie jest łatwo się tu dostać. Muzeum czynne jest tylko trzy razy w tygodniu. Przy drzwiach 6 przycisków domofonu. Jeden oznaczony „muzeum”, ale nawet po trzecim dzwonku nikt się nie odzywa. W końcu udaje się wejść. W drodze na piętro wita wchodzących plakat reklamowy producenta protez. Muzeum to dwa pokoiki. Ale jakie! Jest tu warsztat rymarza i szewski. Są narzędzia rzemieślników, oryginalne dokumenty cechowe sprzed kilkuset lat. Kilkadziesiąt par butów i bucików: znanego warszawskiego szewca Brunona Kamińskiego, aktorki Władysławy Kordialik-Morawskiej, but-samolot, turecki kurdyban, skórzane kwiaty i oset (rzeźby Marii Szwed), drewniane modele bucików szewca Kazimierza Dadasiewicza, jedwabne jednorazowe pantofelki balowe z 1860 r. Uroku dodaje muzeum pewna nieporadność wykonania ekspozycji: wycinki z gazet, rysunki odbite na ksero, ryciny przyklejone są do szklanych kubików papierową taśmą klejącą, znaną jako „gęsia skórka”. Opisy eksponatów zrobione są odręcznie na kawałku papieru. W jednej z gablot nie działa podświetlenie, ale to, jak mówi pani Wiesława, która opiekuje się muzeum, nie tak ważna część ekspozycji. Z namaszczeniem natomiast pokazuje mi wycięte z zagranicznej gazety zdjęcia butów z muzeum obuwia w Toronto. Przyczepione są do płyty pilśniowej szpileczkami. Pani Wiesława potrafi o każdym ze zdjęć coś ciekawego powiedzieć.
Eksponatów można tu dotknąć, zważyć je w rękach, sprawdzić jak delikatne i lekkie są te buty. Nie wiem dlaczego w innych muzeach eksponatom szkodzi dotykanie, a tu nie. Może dlatego, że do Cechu Rzemiosł rzadko kto zagląda – przez ostatnie dwa miesiące nie było tu nikogo. Nie mam nic przeciwko temu, żeby było więcej takich muzeów.

Adres: ul. Wąski Dunaj 10, Warszawa
Czynne: czwartek, piątek, sobota, godz. 10-15
Wstęp wolny, ewentualnie co łaska

MUZEUM CECHU RZEMIOSŁ PRECYZYJNYCH
Zwane popularnie Muzeum Zegarów. Niestety nie można powiedzieć kiedy jest otwarte, ponieważ jest zamknięte. Do odwołania jak poinformował mnie barman z pubu, znajdującego się na parterze budynku, w którym mieści się muzeum. Z informacji jakie można znaleźć na stronie pasjonatów zegarków można dowiedzieć się, że muzeum z niejasnych powodów jest zamknięte od 1999 r. Co się stało z eksponatami? Wygląda na to, że tłoczą się na piętrze, widać je przez okno. Jedynym eksponatem, który nadal można oglądać jest zegar – mozaika wbudowany w zachodnią ścianę budynku. O dziwo chodzi. Żądamy oddania Muzeum Zegarów!

Adres: ul. Piekarska 20, Warszawa

MUZEUM FARMACJI
Kto by pomyślał, że jest w Warszawie takie muzeum. A jest i to od 25 lat. Najpierw mieściło się w dawnej aptece Antoniny Leśniewskiej, farmaceutki i feministki, która w 1901 r. założyła w Petersburgu pierwszą na świecie żeńską aptekę obsługiwaną wyłącznie przez kobiety. W 1934 roku otworzyła aptekę przy Marszałkowskiej 72 i właśnie tam, w neogotyckiej kamienicy otwarto w 1985 r. Muzeum Farmacji. Po kolejnych przeprowadzkach znalazło się na Freta w lokalu po IZISie. Okolica o tyle trafna, że dawniej było tu wiele aptek i kramów zielarskich.
Muzeum jest malutkie. Główna część wystawa to rekonstrukcja dawnej apteki, ze wszystkimi jej atrybutami: meblami, słoiczkami, wagami, moździerzami… Są też opakowania po lekach i cudownych specyfikach np. „Krem ekstra z wiewiórką – usuwa odciski”. Na ilustracji wiewiórka ogryza stopę.
Stare reklamy zapewniają, że granulki Cola Phoshatée to znakomity środek wzmacniający przy wyczerpaniu, osłabieniu, przepracowaniu. W aptece są też wystawy czasowe – na przykład o działaniu ziół, albo japońskim systemie dystrybucji leków. Bywają też spotkania z farmaceutą – organizowane dla uczniów techników farmaceutycznych. Grupa dziewcząt wpatruje się wtedy w studenta medycyny, który objaśnia im tajemnice zawodu: – No dziewczyny, jaka jest główna przyczyna śmierci w Polsce? A śmiertelna dawka paracetamolu?
W muzeum jest też archiwum, z którego każdy może skorzystać. Jedyną wadą tego miejsca jest to, że bez zgody Muzeum Historycznego, któremu muzeum podlega, nie ma mowy o robieniu zdjęć. Trzy srogie brytany na obrazku przy wejściu skutecznie przekonują, żeby nawet nie próbować.

Adres: ul. Piwna 31/33, Warszawa
Czynne: wtorek – niedziela, od 10 lub 11 do 15.30, 16.30 lub 18
Wstęp 5/2,5 zł

MUZEUM KOLEKCJI IM. JANA PAWŁA II
Muzeum to, zwane też galerią Porczyńskich to absolutny mistrz świata w każdej kategorii. Muzeum czynne jest do 17. Ale punkt 16 pani pilnująca opuszcza posterunek. Pani w kasie uśmiecha się speszona i mówi, że zasadniczo można obejrzeć, ale ona musi zapytać. Po chwili pojawia się pan ochroniarz i informuje, że dzisiaj jest już za późno. Jak to? Jest 16.01.? No tak, ale na obejrzenie kolekcji potrzeba co najmniej 2 godziny. Upieramy się jednak. Pani w kasie z ociąganiem sprzedaje bilety, ale ulgowe, bo nie zdążymy zobaczyć za całą kwotę. Pani „salowa” jak się o niej wyraża pan ochroniarz wraca, otwiera drzwi, zapala światła i siada na krzesełku. Zaczynamy oglądać słabo wyeksponowane obrazy na brudnych ścianach. Dowiadujemy się, że puste miejsca po obrazach powstały dlatego, że część kolekcji jest wypożyczona na wystawę do Japonii. „Mało kto tu przychodzi, a zarobić jakoś muszą” – tłumaczy ochroniarz. Na ścianach Murillo, Velasquez, Ribera. „Chcą obejrzeć, to trudno” – słyszymy jak pan ochroniarz dyskutuje z „salową”. Prowadzi do następnej sali tłumacząc, że w muzeum odbywają się koncerty, imprezy, można ślub wziąć. Rzeźba Salvadora Dali, talerz Picassa. Jedna z sal jest wyłączona ze zwiedzania, ponieważ stoją już w niej bemary, czajniki, talerze, sztućce przygotowane na przyjęcie.
Renoir, Rubens. Największa sala, okrągła, nakryta jest przeszkloną piękną kopułą. Tintoretto (przypisywany), Tycjan (pracownia). – A to najładniejszy obraz w tym muzeum. Bo na nim wszyscy się kochają. O proszę jak artyści pięknie to malują – mówi nasz przewodnik (Nimfy i Satyrzy, Rubens?). Idziemy na górę. – Tu straszny obraz. Córkę na ofiarę składa! No jak to tak? Baranka to tak, ale córkę? – ale to akurat syn, Ofiara Abrahama, Caravaggio (pracownia).
Dalej też ciekawostka. Podpis głosi: 12 ręcznie dekorowanych talerzy o tematyce biblijnej, przedstawiających 10 przykazań. Ale talerzy jest 11.
– A tu jest największy obraz świata. Chrzest Litwy. Idziemy na dół! Ale nie tymi schodami, bo strasznie skrzypią, zawału można dostać. A tu natury, kwiaty. O jak pięknie! Jakby pani jeszcze kiedyś chciała przyjść, z koleżankami, czy coś, to zapraszamy!

Adres: Pl. Bankowy 1, Warszawa
Czynne: wtorek – niedziela, 10-17, w sezonie zimowym 10-16
Wstęp 10-7 zł, w pierwszą niedzielę miesiąca wstęp bezpłatny

MUZEUM KOLEJNICTWA
Fakt, że jeszcze jest cieszy, choć jest to raczej śmiech przez łzy. Muzeum, założone w 1928 r. zmniejsza się bowiem z każdym rokiem, zamykane są kolejne jego oddziały. Od zeszłego roku nie ma już pracowni modelarskiej w Jeleniej Górze, która od 1966 r. wykonywała modele parowozów, lokomotyw, drezyn, tramwajów konnych…
W zasadzie większość eksponatów tego muzeum jest naprawdę niesamowita. Na przykład pierwsze parowozy, które nosiły dumne nazwy: Sapiący Billy,Niezrównany, Rakieta. Może trochę na wyrost nadane, bo te parowozy, zasilane parą produkowaną przy pomocy opalanych drewnem kotłów z wodą, osiągały zawrotne prędkości kilku kilometrów na godzinę. Jest model przedziwnego parowozu, który poruszał się po szynach odpychany dziwnymi nibynóżkami wprawianymi w ruch parą. I błękitna lokomotywa poruszająca się po jednej szynie, na kołach ustawionych w jednej linii, zabezpieczona od góry drugą szyną, do której lokomotywa była podwieszona. Olbrzymi Big Boy – największy parowóz świata o długości 42 metrów. Lokomotywa poruszająca się na zębatych kołach po specjalnym rodzaju szyn. Parowozy takie używane były w górach. Jeden z przewodników, pokazujący mi co ciekawsze okazy zwraca uwagę na boczniaka. Takie pociągi, z drewnianymi podestami biegnącymi na zewnątrz wagonów, po których przemieszczał się konduktor nawet w czasie jazdy, jeździły jeszcze do lat 60. XX w. A co kolejarz nosił w tłoczonej, skórzanej torbie, którą można zobaczyć w jednej z gablot? Zapasowy mundur. W tych czasach, pociąg zwany Luxtorpedą (na fotografii), jeździł po polskich szynach z prędkością 200 km/h. To były czasy!
Ostatni pociąg odjechał z warszawskiego Dworca Głównego w 1996 r. Od tej pory jeżdżą tu już tylko modele elektryczne pokonujące trasę nieco zakurzonej makiety. Fajna zabawa. Oby chociaż muzeum przeżyło kolejowy kryzys. Tym bardziej, że oprócz modeli są tu też prawdziwe lokomotywy stojące przy nieużywanych już peronach. Ostatnio pisali w gazetach, że będą modernizować.

Adres: ul. Towarowa 1, Warszawa
Czynne: poniedziałek 10-14, wtorek – niedziela 10-17
Wstęp 10/6zł, w poniedziałki wstęp bezpłatny. Każdy kto kupi bilet wstępu może liczyć na kilka słów wyjaśnień ze strony przewodnika. Nie ma ich jednak wielu, dlatego lepiej umówić wcześniej zwiedzanie w grupie.

MUZEUM EWOLUCJI PAN
Złudzenia rozwiewa już na samym początku jedna z pań, oprowadzających szkolną wycieczkę. Większość przedstawionych tu szkieletów, a także ich fragmentów to plastik. Dlaczego? Bo po pierwsze brak w przyrodzie kompletnych szkieletów dinozaurów, a po drugie gdyby nawet były, sklepienia Pałacu Kultury i Nauki, w którym mieści się muzeum, mogłyby ich nie utrzymać. Ważą sporo. Wystawa jest trochę mało czytelna, zakurzona i przeładowana. Mimo to dzieciaki są zachwycone widokiem mezozoicznych gadów, rybożerów, dinozaurów pancernych, rogatych i kaczodziobych. Ja też przyglądam się z wypiekami na twarzy plastikowemu tarbozaurowi, ale panie wychowawczynie pilnujące swoich uczniów patrzą na mnie ze zdziwieniem, a wręcz z wyrzutem. Więc już z mniejszym entuzjazmem oglądam żabę Darwina w słoiku, latającego smoka, wyleniałego wypchanego kangura. Nieco bardziej ożywiam się na widok ludzkiego szkieletu w masce i płetwach prowadzącego na spacer na smyczy czerwonego jaszczura z totalnie szeroką szczęką. W sali z wystawą o drapieżnikach przeżywam dreszcz emocji, kiedy miły pan informuje mnie, żebym nie bała się jak coś trzaśnie czy zgaśnie, bo to tylko jego eksperymenty ze światłem. Nic nie gaśnie, więc nie boję się za bardzo zakrzywionych dziobów orłów, wyszczerzonych, choć nieco chwiejnych, zębów gepardów, lampartów, hien, psów dingo i piranii, które pływają w akwarium. Najbardziej podoba mi się ogromny plastikowy model kleszcza, który spaceruje po ścianie. Na samym końcu, w ostatniej sali, wciśnięta w kąt, tuż obok wyjścia awaryjnego, stoi Lucy – kopia jednej z najsławniejszych rekonstrukcji australopiteka. Zakurzona, opuszczona, samotna. Wygląda na to, że człowiek to tutaj nie triumf ostatniego etapu ewolucji, ale kompletna jej porażka. A może tylko wstyd. Bo Lucy, nie dość, że zrównana w prawach z rybami (co jak wiemy niektórym politykom w naszym pięknym kraju się nie podoba), to w dodatku ma piersi. Nagie! Pewnie za to wstawili ją do kąta.

Adres: Pałac Kultury i Nauki, Pl. Defilad 1, wejście od Świętokrzyskiej, Warszawa
Czynne: wtorek – sobota 8-16, niedziela 10-14.30
Wstęp 10/5 zł

MUZEUM WOLI
Jedno z nielicznych muzeów w Polsce przedstawiające historię dzielnicy. W ślicznym neorenesansowym pałacyku są dwie stałe ekspozycje oraz wystawy czasowe. Na parterze zobaczyć można „wyjątkowe sztućce na codzienny użytek” – jak głosi reklama fabryki braci Hennenberg. Wśród eksponatów szczypczyki do kostek cukru, cukiernice, podstawki-koszyczki pod szklanki, niemal identyczne, jak te do których przyzwyczaił nas PRL, tyle, że ze srebrzonego mosiądzu lub miedzi. Zobaczyć też można jak wygląda buliera cebulasta, płukalnica, postumencik na cytrynę, żardyniera albo pucharek balwierski. A nawet struś z nożami wbitymi w grzbiet. Nie, nie prawdziwy, to tylko podstawka na nożyki do owoców z przełomu XIX i XX w. Poza tym są bardziej zwyczajne świeczniki, tace, talerze, dzbanuszki, ekspresy do kawy, czajniki do herbaty…
Piętro opowiada losy robotniczej Woli. Są zdjęcia fabryk Hennenbergów, Norblina, Szlenkiera, Wydżgi i Weyera. A także fotografie pracowników zakładów przemysłowych, ulic Woli (z nieistniejącymi już Waryńskim i VIS-em), anonse fabryk. Ręczna maszyna do szycia, mydła, pantofle, koronki i wszystkie inne dobra, które produkowały wolskie fabryki. W podziemiach z kolei wystawa prezentująca historię ulicy Chłodnej, a wśród obiektów replika klubokawiarni Chłodna 25.

Adres: ul. Srebrna 12, Warszawa
Czynne: wtorek –niedziela, 10 lub 11 do 15.30 lub 18
Wstęp 3,50/2,50 zł

Polecamy także do samodzielnej eksploracji inne warszawskie małe muzea nienowoczesne, ze słynnym Muzeum Techniki (Dawnej) na czele. Pełna lista muzeów w Warszawie: http://pl.wikipedia.org/wiki/Muzea_w_Warszawie

Z pewnością warto sprawdzić co tam słychać w:
Muzeum Władysława Broniewskiego, ul. J. Dąbrowskiego 51
Muzeum Marii Dąbrowskiej, ul. Polna 40 m. 31
Muzeum Andrzeja Struga, al. Niepodległości 210 m. 10a
Muzeum Liczników, ul. Nieświeska 51
Muzeum Żoliborza i Bielan, ul. Duracza 19
oraz w Muzeum Nurkowania, ul. Grzybowska 88.