Ivan Illich, filozof i radykalny humanista, był orędownikiem rewolucji wymierzonej przeciwko instytucjom. O niesłabnącej sile jego idei z Janem Sową rozmawia Bogna Świątkowska.

 <<< Ivan Illich, kadr z filmu dokumentalnego Kein Respekt vor heiligen Kuehen, reż. Gordian Troeller, Marie-Claude Deffarge, Meksyk, 1976, 43’

<<< Zaczytane Społeczeństwo bez szkoły Ivana Illicha, egzemplarz wypożyczony z Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

Pod koniec kwietnia w Londynie spotkała się grupa wybitnych artystów, kuratorów i krytyków, m.in. Dave Beech, Claire Bishop, Marcelo Expósito, Harrell Fletcher, Jeanne Van Heeswijk, Hannah Hurtzig, Hans Ulrich Obrist, Paul O’Neill, Marion von Osten, Irit Rogoff. Podczas spotkania omawialiście, bo ty także brałeś w spotkaniu udział, związki między sztuką a edukacją, eksperymenty pedagogiczne. Tytuł konferencji Deschooling Society to tytuł książki Ivana Illicha z 1971 roku, jednej z najbardziej radykalnych krytyk systemu edukacji w zachodnich społeczeństwach. Reakcją na co była londyńska dyskusja o deschooling? Jak to przełożyć na polski? Czym jest idea „deschooling society”?
Sam termin pochodzi z tytułu książki Ivana Illicha, która zresztą ukazała się w po polsku w serii „+/- nieskończoność” w 1976 r. nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego. Polska wersja brzmi Społeczeństwo bez szkoły, co mniej więcej oddaje intencje autora (termin deschooling, czyli „od-szkolnianie” jest nie do przełożenia w dosłowny sposób). Illich wychodzi od banalnej konstatacji, z którą trudno się nie zgodzić, i którą każdy może łatwo zweryfikować na przykładzie swojej własnej edukacji, a mianowicie, że uczenie się nie jest przede wszystkim, czy nawet w większości wypadków efektem nauczania. Uczymy się spontanicznie, przez całe życie. Tylko zinstytucjonalizowana szkoła chce nam wmówić, że musimy być nauczani, aby się czegoś nauczyć. Illich uważał, że powinniśmy odejść od rozpatrywania procesu uczenia się w ten sposób i postawić na uczenie się spontaniczne. Ma ono być zorganizowane, ale nie zinstytucjonalizowane. Ta organizacja powinna zapewnić warunki i możliwości uczenia się spontanicznego, nie powinna jednak nikogo zmuszać do uczenia się konkretnych rzeczy. O tym, czego się uczymy ma decydować przede wszystkim ciekawość. Przy czym nie jest to utopijna wizja pięknoducha. Illich proponuje konkretne mechanizmy w oparciu, o które dałoby się jego pomysłu zrealizować. Nazywa je „siecią uczenia się”.
Konferencja zorganizowana przez dwie londyńskie galerie – Serpentine i Hayward – przywołała jednak Illicha w innym kontekście. Chodzi o tzw. „educational turn”, który od przynajmniej dekady zaobserwować można wyraźnie w świecie sztuki współczesnej. Coraz więcej instytucji związanych ze sztuką (galerie publiczne i prywatne, stowarzyszenia itd.) uruchamia różnego rodzaju przedsięwzięcia o charakterze edukacyjnym. Wiele projektów artystycznych bezpośrednio lub pośrednio odnosi się do problemu uczenia się, nauczania, edukacji itp. Paul O’Neill i Mick Wilson zredagowali książkę na ten temat zatytułowaną Curating and Educational Turn, której premiera odbyła się w ramach konferencji w Center for Possible Studies prowadzonym przez Serpentine na Edgewere Road.
Drugi powód to projekt, który Hayward będzie za kilka lat realizować, a mianowicie otwarcie na kilka miesięcy szkoły, którą prowadzić mają artyści. Konferencja była rodzajem konceptualnego wprowadzenia w ten proces. Stworzyła dla niego kontekst i dostarczyła też na pewno nowych inspiracji, bo w ciągu dwóch dni przedstawiono dużo teoretycznych i praktycznych pomysłów na to, jak powinna działać edukacja, zwłaszcza artystyczna i jaki potencjał edukacyjny ma sztuka.

Dlaczego idee Illicha, jak sam powiedziałeś – zapomniane, powracają dziś? Kto je przywołuje i dlaczego?
Illich był bardzo oryginalnym myślicielem. Niesformatowanym i zupełnie nie akademickim, w tym sensie, że interesowało go komentowanie nie wywodów innych intelektualistów, ale rzeczywistości. Był też bardzo wszechstronny, wypowiadał się na temat szkolnictwa, medycyny, transportu publicznego, energetyki, urbanistyki, ekologii i kilku innych rzeczy. Pod wieloma względami wyprzedzał swoją epokę. Na przykład jego krytyka sposobu w jaki cywilizacja przemysłowa użytkuje energię, organizuje produkcję i modeluje życie codzienne wyłożona w książce Energy and Equity wyprzedza o dobre cztery dekady apostolską działalność Ala Gore’a i należący już dzisiaj do mainstreamu nie tylko intelektualnego, ale nawet medialnego, dyskurs walki z globalnym ociepleniem czy ruch slow (slow cities, slow food itd.).
Mam jednak wrażenie, że mimo wszystko Illich jest intelektualistą „źle obecnym”, aby użyć terminu, który kiedyś Piotrek Marecki stworzył w celu opisania niedocenionych postaci z historii literatury i sztuki takich jak Stanisław Czycz czy Krzysztof Niemczyk. Nie licząc londyńskiej konferencji, we współczesnych dyskusjach spotkałem się z odwołaniami do jego postaci i twórczości tylko u Hakima Beya i u Jeana-Pierre’a Dupuy w książce Pour un catastrophisme éclairé. Z tego, co wiem jego idee są natomiast dość popularne w pedagogice krytycznej.

To nurt świetnie rozwijający się obecnie na tzw. zachodzie. Mówiłeś mi wcześniej, że idee Illicha zainteresowały cię już jakiś czas temu. Illich, miał nie tylko interesujące, prokursorskie poglądy, był też niezwykle ciekawą postacią, filozofem, przez jakiś czas katolickim księdzem, buntownikiem, a przez to ulubieńcem francuskich lewicowych intelektualistów w latach 70. Czy jego krytyczne spojrzenie na społeczeństwo, w tym na edukację, mogło poza tymi kręgami liczyć na akceptację?
Wiesz co, wydaje mi się, że im dalej brniemy w kapitalizm, nowoczesność i społeczeństwo przemysłowe, tym bardziej widać, że różne krytyczne opinie o tych projektach uznawane kiedyś za radykalne, ekstremistyczne czy skrajnie wywrotowe, są po prostu zdroworozsądkową próbą zapobieżenia globalnej katastrofie. Taka dokładnie była trajektoria ruchu ekologicznego, który z organizacji para-terrorystycznej przeistoczył się w ozdobę salonów. Podobnie stało się z późniejszym alter/antyglobalizmem. Czekam na dzień, kiedy Tadeusz Mosz prowadzący poranny program EKG – Ekonomia Kapitał Gospodarka w radiu TOK FM, zadeklaruje się jako antyglobalista, bo już przeszedł wielką ewolucję i mówi czasem, że kontrola państwa nad gospodarką nie jest taka całkiem zła. Zresztą wiele osób zmieniło zdanie po ostatnim kryzysie, gdy okazało się, że ostoja neoliberalnego kapitalizmu, czyli banki, przetrwały w dużej mierze dzięki pomocy największego ponoć wroga gospodarki i rynku – rządów.
W tym sensie idee Illicha mają szanse na realizację poza wąskim kręgiem „frików”. Zobacz na przykład na coraz większą popularność rowerów jako środka komunikacji miejskiej. Nie jest ona bynajmniej motywowana ideologicznie. Rowery są po prostu praktyczne, w wielu wypadkach, a w mieście w 80% o wiele bardziej praktyczne niż samochody. O to też zawsze chodziło Illichowi – nie uprawiał krytyki ideologicznej, ale pragmatyczną: pokazywał, że wiele osiągnięć cywilizacji przemysłowej stało się kontrproduktywnych: realizują to, co mają realizować gorzej niż starsze wynalazki i rozwiązania.

Jakie są szansę na ponowne czytanie jego pism tego prekursora alterglobalizmu? Jakie części jego spuścizny twoim zdaniem powinny być dziś szczególnie dyskutowane?
Przede wszystkim warto zwrócić uwagę na ogólny schemat czy punkt widzenia illichowskiej krytyki, który można by nazwać weberowskim, w sensie kontynuacji krytyki kapitalizmu, którą przeprowadził Max Weber. Illich pokazuje mianowicie nieracjonalność nowoczesnej racjonalności. To jest jego sposób na krytykę systemu edukacji, transportu, leczenia itp.: ich racjonalność jest pozorna i to nawet z punktu widzenia złożonych przez nie same celów (jak najlepszego i najtańszego wyposażenia ludzi w niezbędną wiedzę, skutecznego chronienia ich przed chorobami, taniego i szybkiego przemieszczania się). W tym sensie nie jest to zewnętrzna krytyka ideologiczna, która starałaby się pokazać, że świat, w którym żyjemy nie dorasta do jakiś zewnętrznych wobec niego kryteriów czy ideałów, ale pragmatyczna krytyka wewnętrzna, obnażająca niewydajność, a więc nieracjonalność istniejących rozwiązań. To jest też powód, dla którego idee Illicha mają szansę na realizację – nie trzeba przyjąć żadnej szczególnej perspektywy ideologicznej, żeby się za nimi opowiedzieć. Illich pokazuje nam, że ma pomysł na to, jak zrobić lepiej to, co już teraz robimy. Oczywiście, jego intencja jest krytyczna w tym sensie, że chce lepszego świata przede wszystkim dla biednych, wykluczonych, pokrzywdzonych itd. Oni najwięcej tracą na działaniu istniejących obecnie rozwiązań. Krytykuje na przykład system zinstytucjonalizowanej szkoły, bo jest on praktycznie niemożliwy do wprowadzenia w krajach biednych, które nie mają wystarczających zasobów dla stworzenia niezbędnej bazy – zbudowanie szkół, wyposażenie ich, opłacanie nauczycieli itd. Jednocześnie pokazuje jednak, że reforma sposobu zdobywania wiedzy byłaby korzystna również dla mieszkańców krajów bogatych, bo ten, którzy działa obecnie, nie zapewnia im wcale najlepszego sposobu zdobywania wiedzy. Nie o to też w nim chodzi, ale o ideologiczną kontrolę.

Jesteś zaangażowany w życie akademickie, prowadzisz działalność naukową, masz zajęcia ze studentami na Uniwersytecie Jagiellońskim. Czy pojawiły się jakieś nowe, rewolucyjne kierunki myślenia o edukacji?
Nie zajmuję się systematycznie pedagogiką, ani teorią edukacji, więc z ideami z tego pola mam raczej kontakt przypadkowy i wybiórczy, przeważnie za pośrednictwem autorów, którymi interesuję się z innych względów, jak Illichem czy Jacquesem Rancierem. Zresztą jeśli chodzi o tego drugiego, to jego refleksja na temat nauczania wyłożona w książce Le maître ignorant. Cinq leçons sur l’émancipation intellectuelle jest w wielu punktach bardzo bliska Illichowi.
Obserwuję natomiast z zainteresowaniem i uwagą zmiany, które zachodzą w szkolnictwie wyższym. Tutaj wszystko idzie niestety w fatalnym kierunku, dokładnie przeciwnym myśleniu Illicha. Efektem tzw. procesu bolońskiego jest rosnąca biurokratyzacja i sformatowanie nauczania połączone z coraz bardziej drobiazgową, a jednocześnie bezsensowną i kontr-produktywną kontrolą sprawowaną nad nauczycielami akademickimi. Weberowska racjonalizacja i biurokratyzacja sprawiają, że uczelnię próbuje się przerobić na fabrykę produkującą trybiki do maszyny tzw. „gospodarki wiedzy”.

W Londynie nastąpiło spotkanie progresywnych intelektualistów z kręgu szeroko rozumianej kultury – jaki stworzyli pejzaż?
Z jednej strony stymulujący. Rzadko się zdarza, że za jednym stołem zasiadają i dyskutują Martha Rosler, Hans-Ulrich Obrist i Claire Bishop. Wystąpienia Suzanne Lacy czy Dave’a Beecha były bardzo interesujące. Z drugiej miałem cały czas wrażenie, jakby pewne kwestie pozostawały systematycznie pomijane. Nie było właściwie w ogóle dyskusji na temat ekonomii, zwłaszcza ekonomii politycznej, „zwrotu edukacyjnego” – kto go finansuje, dlaczego, czego oczekuje w zamian i co chce osiągnąć. Nie chodzi mi o to, że tu są w każdym przypadku jakieś wielkie, ukryte prawdy do zdemaskowania, ale jednak, jak słusznie zauważył Habermas już kilka dekad temu, początkiem krytycznego myślenia jest zalecenie wyroczni w Delfach: „Poznaj samego siebie”. Więc przemyślenie tej kwestii wydaje mi się koniecznym punktem wyjścia krytycznej refleksji nad pedagogicznym i edukacyjnym funkcjonowaniem sztuki. Czy na przykład pompowanie pieniędzy w projekty edukacyjne realizowane przez instytucje trzeciego sektora nie jest typową neoliberalną procedurą przerzucania na barki obywateli zadań, które powinny być realizowane przez instytucje państwowe i publiczne, w tym przede wszystkim przez szkoły? I czy nie jest to wygodne dla władzy, bo sektorem NGO zarządza się łatwiej niż publiczną instytucją – nikogo nie zatrudniasz, więc nie masz związków zawodowych i możesz z roku na rok obciąć finansowanie projektom, które przestają ci się podobać bez tłumaczenia się przed kimkolwiek? Pewnie nie zawsze tak jest. Nie chcę wrzucać wszystkiego do jednego worka, są to pytania, od których należałoby zacząć, tymczasem z dyskusji podsumowującej konferencję, w której pojawiły się te kwestie, wynikało, że większość panelistów w ogóle ich sobie nie zadaje. Były natomiast interesujące dla publiczności. Po tym, jak podniosłem kwestie mechanizmów finansowania „educational turn” z publiczności padło cztery lub pięć pytań/komentarzy na ten temat, z których widać było, że sprawa jest istotna.

Czy z tego londyńskiego spotkania wyniknęło coś istotnego, coś co wskazuje kierunek, którym powinniśmy podążyć, żeby znów nadążyć?
Myślę, że jest dokładnie odwrotnie. Późny kapitalizm i późna nowoczesność wywróciły wszystko do góry nogami i powinniśmy już dzisiaj mówić raczej nie o procesach modernizacji, ale demodernizacji i odwrócić diagnozę postawioną kiedyś przez Karola Marksa, a powtórzoną w latach 90. XX wieku przez Fukuyamę: teraz to peryferia pokazują centrum, jaka jest ich przyszłość. Mój ulubiony przykład to dyskusja we Francji wokół noszenia przez islamskie kobiety chust w miejscach publicznych. Problem ten jest znany w Turcji od czasów Ataturka i wywołała tam niejedną burzę łącznie z wyrzuceniem z parlamentu deputowanej, która przyszła w chuście. Ale kto by pomyślał, że we Francji pojawią się debaty znane z Turcji? Spodziewalibyśmy się raczej odwrotnego kierunku modernizacyjnych przemian.
Christopher Robbins powiedział w wykładzie otwierającym londyńską konferencję, że w dzisiejszej rzeczywistości mamy do czynienia z neoliberalną wersją „deschoolingu”, która sprowadza się do „defundingu”, czyli obcinania funduszy na szkolnictwo. My to oczywiście świetnie znamy: Konstytucja gwarantuje bezpłatną edukację, ale praktyka jest taka, że ogromna część studentów płaci za studia. Co gorsza: wprowadzenie studiów płatnych miałoby pewien wymiar „sprawiedliwości społecznej” w jej perwersyjnym, neoliberalnym wydaniu, bo za darmo studiują dziś przede wszystkim ludzie bogatsi z dużych miast, a płacą za studia biedniejsi ze wsi. Gdyby płacili wszyscy, to dla biednych byłoby taniej. Jeśli świat i Europa utrzymają się na neoliberalnym kursie z tego rodzaju dylematami będą musiały zmierzyć się kraje tzw. „bogate”. Nie mamy więc po co się na nie oglądać. Jesteśmy awangardą!

-------------------

Ivan Illich (1926-2002) – austriacki myśliciel i krytyk współczesnego społeczeństwa, „humanistyczny radykał” jak napisał o nim Erich Fromm. Studiował krystalografię, historię i filozofię. Znał kilkanaście języków. Po studiach teologicznych we Włoszech przyjął święcenia kapłańskie i wyjechał do Ameryki. W Portoryko kierował Uniwersytetem Katolickim, jednak po tym jak popadł w konflikt z hierarchią kościelną porzucił pracę na uniwersytecie i udał się w pieszą wędrówkę po krajach Ameryki Południowej. „Z bliska widzi jak wroga i okrutna jest nowoczesna cywilizacja – zarówno wtedy gdy wyzyskuje biednych, jak i wtedy gdy oferuje im uniwersyteckie wykształcenie nieprzydatne w warunkach nędzy, powodujące wyobcowanie jednostek, które je osiągnęły. Illich postanawia nie poprzestać jedynie na obserwacji, chce zmienić los biedoty, zaczynając od obudzenia w nich samych chęci do zmian” – opisuje ten moment w życiu Illicha Łukasz Weber w tekście opublikowanym w Internetowej Bibliotece Wolnościowej (www.ibw.rdl.pl). W Cuernavca w Meksyku Illich założył Ośrodek Dokumentacyjno-Informacyjny (Center for Intercultural Documentation – CIDOC) będący otwartym uniwersytetem, w którym każdy może się uczyć i każdy może nauczać. Na Zachodzie Illich zyskał rozgłos w latach 70. XX wieku poddając krytyce powszechnie uznane autorytety i stanowiska dotyczące takich problemów jak: edukacja, lecznictwo, zatrudnienie, energetyka, rozwój ekonomiczny i duchowieństwo (sutannę katolickiego księdza porzucił w końcu lat 60.). Był autorem kilkunastu książek dotyczących tej tematyki. Idee Illicha przenikały do Polski od początku lat 70. Zmarła niedawno socjolog Aldona Jawłowska przedstawiała je w klasycznym dziele Drogi kontrukultury (Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1975). Pisała między innymi: „Człowiek zinstytucjonalizowany Ivana Illicha ulega presji instytucji w sferze świadomości, w najbardziej prywatnych rejonach swego życia. Jego istotną cechą jest zdolność przystosowania, a nie opanowywania środowiska. Uważa za osiągnięcie fakt, że został pozbawiony wszelkiej odpowiedzialności za siebie i innych przez doskonałą organizację społeczną, redukującą wszelką spontaniczną aktywność do wykonywania poleconych zadań”. Z pism Illicha w Polsce ukazały się: Społeczeństwo bez szkoły (Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1976), oraz wybór krótkich tekstów Celebrowanie świadomości (Poznań, Dom wydawniczy REBIS, 1994). Ukazała się także monografia Ivan Illich-między romantyzmem a anarchizmem pedagogicznym (Wydawnictwo UMK, Toruń 1996) autorstwa Hanny Zielińskiej.

---------

Janek Sowa (1976), doktor socjologii, psycholog, studiował też filozofię i filologię polską na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz na Uniwersytecie Paris 8 w Saint-Denis. Współtwórca wydawnictwa Korporacja Ha!art. Pracował jako dziennikarz w Polskim Radiu i kurator w galerii Bunkier Sztuki w Krakowie. Jest autorem i redaktorem kilku książek z zakresu psychologii, socjologii i krytyki społecznej. Wydał m.in. zbiór esejów Sezon w teatrze lalek (2003) oraz Ciesz się późny wnuku! Kolonializm, globalizacja i demokracja radykalna (2008). Współredaktor, wraz z Anetą Szyłak, antologii Na okrągło: 1989–2009, będącej wyborem tekstów istotnych dla debaty publicznej w Polsce w czasie ostatnich 20 lat (2010). Janek Sowa wykłada w Instytucie Spraw Publicznych oraz w Centrum Badań Humanistycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Współtwórca inicjatywy GoldexPoldex. Mieszka w Krakowie.

www.ha.art.pl
www.goldexpoldex.pl

---------------------

SPOŁECZEŃSTWO BEZ SZKOŁY

Odbywająca się w kwietniu 2010 pod hasłem Deschooling Society dwudniowa konferencja w Londynie była spotkaniem artystów, kuratorów i krytyków. Jej celem było omówienie związków między sztuką a edukacją, praktyka kolektywna i partycypacyjna, eksperymenty pedagogiczne, sztuka eksperymentalna i jej nauczanie. Konferencja rozpoczęła projekt badawczy otwarty przez Hayward Gallery, którego kulminacją będzie latem 2012 transformacja przestrzeni galeryjnej w alternatywną szkołę artystyczną. Wśród uczestników konferencji znaleźli się m.in. Lars Bang Larsen, Dave Beech, Claire Bishop, Tania Bruguera, Marcelo Expósito, Harrell Fletcher, Jeanne Van Heeswijk, Pablo Helguera, Hannah Hurtzig, Suzanne Lacy, Carmen Moersch, Nils Norman, Hans Ulrich Obrist, Paul O’Neill, Marion von Osten, Irit Rogoff, Ralph Rugoff, Mick Wilson, Gediminas Urbonas, a także reprezentujący Wolny Uniwersytet Warszawy – Jan Sowa. Tematami paneli to m.in. Praktyki dyskursywne i zwrot pedagogiczny, Protest w szkole artystycznej.
www.southbankcentre.co.uk

---------------------

DLACZEGO MUSIMY ZNIEŚĆ SZKOŁY
FRAGMENTY TEKSTÓW IVANA ILLICHA 

Szkoła jako instytucja kształceniowa przechodzi obecnie kryzys, kryzys mogący oznaczać koniec „wieku szkolnictwa” w świecie zachodnim. Mówię o „wieku szkolnictwa”, tak samo jak zwykło się mówić o „epoce feudalnej” czy „erze chrześcijańskiej”. Stopniowo w ludziach utwierdzało się przekonanie, że uczęszczanie do szkoły jest niezbędnym wymogiem, aby stać się przydatnym członkiem społeczeństwa. Zadaniem obecnego pokolenia jest pogrzebać ten mit. (s. 134)

Nie ma żadnego powodu, dla którego wykształcenie, jakiego nie jest obecnie w stanie zapewnić szkoła, nie mogłoby być zdobyte skuteczniej w środowisku rodziny, w zakładzie pracy, w zaangażowaniu się w życie wspólnoty lokalnej, w nowego typu bibliotekach i ośrodkach zapewniających warunki do nauki. Form instytucjonalnych, jakie edukacja przyjmie w przyszłym społeczeństwie, nie sposób precyzyjnie określić. Także reformatorzy nie mogą powiedzieć dokładnie, jaką konkretną postacią instytucjonalną zaowocują ich działania. Natomiast obawa, że i one okażą się niedoskonałe, nie usprawiedliwia naszego służalczego podporządkowania się istniejącymi dziś systemowi.(s.146-147)

W ten sposób szkoli się ucznia, by mylił nauczanie z nauką, przechodzenie z klasy do klasy z wykształceniem, dyplom z fachowością, łatwość wypowiadania się ze zdolnością do powiedzenia czegoś nowego. „Szkoli się” jego wyobraźnię by umiała zastąpić pojęcie wartości pojęciem usługi. Leczenie myli się więc z ochroną zdrowia, opiekę społeczną z poprawą życia zbiorowego, ochronę policyjną z zapewnieniem spokoju, postawę militarną z bezpieczeństwem narodowym, urzędniczą krzątaninę z wydajną pracą. Zdrowie, nauka, godność, niezależność i wysiłki twórcze – wszystko to zależy od sprawnego funkcjonowania instytucji, które im rzekomo służą, a p[oprawę samych instytucji łączy się ze zwiększeniem środków finansowych na szpitale, szkoły i tym podobne.

*** 

Szkoła nie sprzyja ani zdobywaniu wiedzy, ani sprawiedliwości społecznej, pedagodzy bowiem koniecznie chcą kojarzyć zdobyte wiadomości z dyplomem.

***

Istotnym założeniem, na którym opiera się system szkolny, jest przekonanie, że większość zdobytych wiadomości stanowi rezultat procesu nauczania. (...) Ogół ludzi jednak przyswaja sobie całą wiedzę poza szkołą, w szkole zaś czyni to tylko o tyle, o ile staje się ona miejscem przymusowego pobytu przez coraz dłuższy okres życia.

***

(...) ludzie powinni móc się spotykać i omawiać problem wybrany przez nich samych. Twórcza, odkrywcza nauka wymaga zetknięcia się ze sobą ludzi na tym samym poziomie, równocześnie zaintrygowanych tymi samymi problemami.

***

Z gruntu odmiennym wariantem szkoły byłaby ogólnie dostępna sieć łączności kulturalnej, która pozwoliłaby każdemu interesującemu się określonym problemem wejść w kontakt z innymi osobami o tych samych zainteresowaniach.

***

Oświata dla wszystkich oznacza oświatę za sprawą wszystkich. Nie zaciąg do wyspecjalizowanej instytucji, lecz jedynie mobilizacja całej ludności może prowadzić do prawdziwej powszechnej kultury.

Ivan Illich, Dlaczego musimy znieść szkoły, w: Społeczeństwo bez szkoły (1970). Państwowy Instytut Wydawniczy, 1976