Obywatelskie Forum Sztuki Współczesnej domaga się co najmniej 1% z budżetu państwa na kulturę i zamierza zebrać 100 000 podpisów popierających ten pomysł podczas tegorocznej Nocy Muzeów. Z Hanną Wróblewską, wicedyrektorką Zachęty Narodowej Galerii Sztuki, a zarazem przedstawicielką Stowarzyszenia Obywatelskie Forum Sztuki Współczesnej, rozmawia Bogna Świątkowska

Jak sądzisz, czy…
To ma sens?

No tak, czy to się uda? W Forum zrzeszonych jest tak wiele sił o sprzecznych czasem… nie chcę powiedzieć „interesach“, ale „intencjach“, że nawet po pobieżnym przejrzeniu listy nazwisk można mieć wątpliwości. Artyści, instytucje, kuratorzy, kuratorzy niezrzeszeni, właściciele galerii komercyjnych, właściciele galerii niekomercyjnych i do tego jeszcze wszystkiego organizacje pozarządowe.
Moim zdaniem trzeba próbować. Nie będzie to miało sensu jeżeli będziemy rewindykować i mówić, komu się należy, a komu nie. Jeżeli zaczniemy reformę kultury od wskazywania, komu trzeba odebrać – to się nie dogadamy. Są przecież punkty wspólne: wszyscy działamy na polu sztuki współczesnej, wszyscy uznajemy, że sytuacja ostatnich 20 lat była z jednej strony bardzo ciekawa, z drugiej strony pod względem polityki kulturalnej państwa bardzo nieciekawa – tej długofalowej polityki po prostu nie ma. Wszystko co dobre, myśmy już z tego „braku” polityki kulturalnej wyciągnęli. Już instytucje publiczne padły, powstały organizacje pozarządowe, rozwinęły się galerie prywatne, które zagrały na nosie instytucjom publicznym, mówiąc „to my kształtujemy teraz hierarchie, do was nikt już nie przychodzi“. Teraz trzeba by coś zmienić, dogadać i wymóc albo wydyskutować pewną politykę kulturalną. Nie będzie jej jednak bez większych funduszy przeznaczonych na kulturę ale i bez jasnych – transparentnych zasad ich podziału.

Wy jako instytucje finansowane przez Ministerstwo Kultury między sobą o nie rywalizujecie?
Cały czas mam poczucie, że wisimy u tej samej klamki, gdzie zresztą nie ma zbyt dużo pieniędzy. Ale mam też takie poczucie, że trzeba rozmawiać. Instytucje są powoływane przez organizatora, który ma dla nich przecież jakąś misję. Misję, którą należy wypełniać, ale która z kolei ma związek z możliwościami budżetowymi…

To takie gospodarskie myślenie. Ale czy nie jesteście raczej pozostawieni sami sobie, wystarczy, że jakoś ten kawał sera podzieli się między was i radźcie sobie sami?
Myślę, że ciągle jeszcze nie jesteśmy traktowani poważnie. Nadal nie wiadomo ile powinien wynosić średni budżet instytucji – Zachęty, Centrum Sztuki Współczesnej, Muzeum Sztuki Nowoczesnej. Kompletnie nie rozumiem, dlaczego my zawsze tego średniego poziomu, albo poniżej średniego musimy się dochrapywać. Dlaczego mamy budżet historyczny, który na nic nie starcza, a resztę finansowania musimy otrzymywać w drodze konkursów czy zwiększenia dotacji celowych. Ja nie mam nic przeciw konkursom, tylko jeżeli Zachęta startuje w jednym konkursie by zdobyć pieniądze otrzymujemy jakieś zwiększenia i co roku osiągamy mniej więcej ten sam poziom finansowania ze strony Ministerstwa.

Czy ta sytuacja jest efektem tylko zaniedbania, czy też wynikiem ryzykownego wypychania kultury w przestrzeń rynkową?
Chciałabym, wierzyć, że w tym jest jakiś długofalowy masterplan… Nawet jeśli bym się miała z nim nie zgodzić. Ale wydaje mi się, że nie ma żadnego pomysłu, więc wobec tego jest takie przeczekanie, myślenie, że te wszystkie instytucje, są od nas bardzo uzależnione bo muszą cały czas wisieć u naszych klamek po pieniądze, więc my możemy wymagać od nich wydarzeń głównie reprezentacyjnych i promujących, potrzebnych nam na teraz, natomiast kompletnie nie musimy interesować się tym czynnikiem inwestycyjnym.

I dokąd, jak myślisz, to prowadzi?
Donikąd. Myślę, że powinniśmy pomyśleć o infrastrukturze, bo jeżeli kultura ma oddziaływać, to nie tylko poprzez wydarzenia i festiwale. Musi być jakaś infrastruktura. A infrastrukturą są nie tylko budynki, ale też kolekcje udostępnianie szerokiej publiczności. Jest czas, byśmy mieli kolekcje sztuki współczesnej z prawdziwego zdarzenia. Nie sztuki polskiej – sztuki współczesnej.

Czy będąc w takiej sytuacji od wielu już lat, polskie instytucje nie są zagrożone w budowaniu jakości intelektualnych, merytorycznych? Czy zmagając się z prozaicznymi problemami instytucja ma wciąż zdolność patrzenia do przodu, poza doraźny program wystaw?
Powiem dyplomatycznie tak, że tak jest na pewno trudniej. Ale ja bym się o zdolności intelektualne instytucji nie obawiała. Choć instytucje kultury, też muszą ulec reformie. Problem polega na tym, że nikt, także z osób decydujących i rządzących, nie chce tego uznać. To znaczy uważa się, że te instytucje jakoś same się zreformują. Jednak im większa instytucja, tym mniej się sama zreformuje. Zwłaszcza, że praca przy tym jest ogromna a profity budżetowa żadne. Czy dobra czy zła instytucja budżet od organizatora jest taki sam. Jeżeli na prawdę chce się zreformować instytucje, trzeba im pomóc.

Wystawę na Biennale Architektury w tym roku przygotowuje kurator z Wielkiej Brytanii zaproszony przez ministra po nierozstrzygniętym, słabym konkursie.
Wiesz jaki jest problem z architekturą? Że jesteśmy ofiarami swojego własnego sukcesu. Tak się ucieszyliśmy tym Złotym Lwem, kwartetu Trybuś – Piątek – Kobas Laksa – Grospierre, tak się wszyscy strasznie poczuliśmy mocni – architekci, artyści, kuratorzy , że kompletnie nie pomyśleliśmy, że może to był taki sukces o charakterze incydentu. Byliśmy pewni następnych świetnych projektów w szufladach i nagle się okazało, że to był „skok Wojciecha Fortuny”.

Czy jest inny twoim zdaniem – a jesteś od samego początku bardzo aktywnie włączona w pracę Obywatelskiego Forum Sztuki Współczesnej – jakikolwiek inny temat, który potrafi zorganizować środowisko, skupić je, oprócz kwestii finansowych? Jakie są to tematy, poza pieniędzmi?
Myślę, że wszyscy chcemy przedyskutować swoje role. I organizacje pozarządowe, i galerie komercyjne, i instytucje publiczne chcą dyskusji o swojej roli w społeczeństwie. I generalnie o swojej roli i o rodzaju kontaktów między sobą. Wydaje mi się, że to jest dla nas wszystkich bardzo ważne. Stąd np. próby autolustracji instytucji wobec artystów…

Mówisz o ankiecie, którą żeście rozesłali do różnych instytucji, a wyniki opublikowali na stronie Forum?
Myślę, że na jakimś poziomie wszystko się zaczepia o finanse. Ale nie tylko o nie chodzi. Chodzi o przedyskutowanie tego, co się po cichu myśli albo mówi. O tak zwany kodeks dobrych praktyk, określający jaki powinien być stosunek instytucji do artysty i odwrotnie, galerii komercyjnej do instytucji publicznej itp. To są wszystko tematy, które pojawiły się w ciągu ostatnich 20 lat i my nie mamy wypracowanego środowiskowego savoire vivre’u. Poruszamy się bardzo często intuicyjnie, a czasem ta intuicja jest przygniatana pieniędzmi.

Nad kodeksem dobrych praktyk pracuje zespół złożony z ochotników, prawda?
Nie zazdroszczę im. Ja też nie.

Interesy poszczególnych grup wchodzących w skład Forum są tak sprzeczne, że wypracowanie dokumentu, czy też jakiegoś zbioru punktów, które zadowalałyby wszystkich, mogą niestety być na takim poziomie ogólności, że nie wiadomo czy wyjdą poza 10 przykazań.
To jest podstawowy kodeks dobrych praktyk. Ale trzeba przedyskutować między sobą te problemy, z którymi spotykamy się od wielu lat, o których sobie mówimy, ale właściwie każdy mówi o nich tonem skarżącym się, a nikt jeszcze nie spróbował ich rozwiązać. Podstawowy problem to produkcja dzieł przez instytucje. Biedny artysta, „bogata” instytucja, czyje powinno być dzieło, które ta instytucja wyprodukuje, a które przejęte potem bywa przez galerię komercyjną. Czy instytucja publiczna ma je produkować, bo jest i tak bogatsza niż biedny artysta? Czy ma je produkować i oddawać? Czy też ma może chcieć coś w zamian? Nie ma na to gotowych odpowiedzi. To jest też kwestia rozmowy i dogadania, bo na razie instytucje szły trochę po bandzie, albo zabierały wszystko, albo nie chciały niczego. Ani jedno ani drugie nie jest dobrym rozwiązaniem.

Czy uważasz, że jesteśmy w tej chwili w momencie, który rzeczywiście może stać się przełomem, szansą na to, żebyśmy wyprodukowali, jako środowisko, nową jakość, która rzeczywiście wpłynie na regulacje prawne? Czy też mamy przed sobą perspektywę uczestniczenia przez 2-3 lata w czymś w rodzaju grupy wsparcia dla osób uwikłanych w kulturę i sztukę, która oprócz tego, że rozładuje stresy albo zmęczy, nie da niczego konkretnego, ponieważ i tak jesteśmy uzależnieni od Ministerstwa i polityków?
W Forum są ludzie, którzy się skarżą, że nie są dopuszczani do głosu, nie są traktowani poważnie. Mówmy więc. Moim zdaniem powinniśmy szukać ucieczki do przodu, nie możemy być związkiem zawodowym. Z jednej strony jestem za tym, żeby artyści zarabiali i dostawali pieniądze. Z drugiej strony, kiedy patrzę na ustawę o prawach autorskich, która poddawana jest teraz kolejnym modyfikacjom, a jednocześnie widzę narastające pragnienie zcyfryzowania wszystkiego, to moim zdaniem dwie rzeczy są nie do połączenia.

A powiedz mi czy kategoria wolności pojawia się jeszcze jako temat do rozmowy?
Co wolno? Sprawa cenzury?

Nie, nie cenzury, wolności. Ktoś wstaje i mówi: „a wolność, a swoboda twórcza”. Czy te słowa zostały wyparte przez inne porządki?
Wraca cały czas wolność do wypowiedzi, to prawda. To jest problem. Z tego co widzę, bardzo często wolność wypowiedzi artysty zbija się z wolnością kuratora wyboru dzieła. To bardzo ciekawy problem: czy wolność artysty jest nieograniczona. Nie chodzi o łamanie tabu, o cenzurowanie, tylko na ile na przykład kurator może sobie pozwolić na zdjęcie pracy artysty, bo mu nie pasuje, bo mu się nie podoba. To problem, który ostatnio widziałam w paru miejscach. Gdzie ma się spotkać wolność kuratora, który przygotowuje wystawę, z wolnością artysty? Bardzo ciekawe są też prawa artystów do cytatu. Z jednej strony artyści chcą mieć prawo do cytatu, do form twórczych, do korzystania z elementów cudzych dzieł i budowania nowych jakości. A z drugiej strony okazuje się, że wcale nie są pewni, czy podobne prawo chcą dawać instytucjom i kuratorom. Na przykład przy budowaniu kolekcji instytucja kupując prace chce mieć do niej prawa, również do pokazywania jej w pewnych kontekstach, na wystawach. Czy powinna mieć ograniczenia i jakie? To są wszystko super ciekawe rzeczy.

Skoro jeszcze oprócz kasy pojawia się kategoria wolności nie jest źle. Dobrze jest widzieć związek między nimi. Dorota Jarecka przedstawiając podczas marcowego spotkania założycielskiego Stowarzyszenia OFSW swoje uwagi o projekcie ustawy o zasadach finansowaniu kultury, tzw. „instytutowej”, poruszyła niezwykle ciekawe i ważne wątki dotyczące wolności twórczej właśnie – każdy może się z nimi zapoznać, są dostępne na stronie internetowej OFSW.
Jej wystąpienie mnie samej otworzyło oczy. Nigdy tak o tym nie pomyślałam. Raczej zaślepiona tymi potencjalnymi pieniędzmi, widziałam tu – w tej ustawie – po prostu nowe sposoby ich pozyskania, a Dorota postawiła bardzo ważny problem. Pokazała, że problemem jest nie tylko skąd pieniądze na kulturę wziąć, ale kto ma być wtedy za kulturę odpowiedzialny.

A czy nie uważasz, że bylibyśmy jednak trochę bardziej cywilizowanym państwem, gdyby u nas budżet na kulturę był po prostu wyższy?dfdfd
Bez dwóch zdań, dlatego ja mówię co najmniej 1% na kulturę, ale też kulturę widzianą jako polityka kulturalna, infrastruktura kultury, a nie widzianą jako seria otwarć, festiwali. Nie mam nic przeciwko festiwalom, tylko wydaje mi się, że zbyt łatwo oddaliśmy kulturę politykom, pokazując, że jest także świetnym narzędziem promocyjnym. Tylko, że ta promocja ma krótkie nogi, bo rzeczywiście mało co po niej zostaje. Po roku Chopina zostanie Muzeum Chopinowskie, ale to Muzeum Chopinowskie powinno być zbudowane już dawno temu. Nie z powodu roku czy rocznicy ale właśnie ramach długofalowej polityki kulturalnej.

Zamiana kultury w narzędzie, jest groźna i nikomu niczego dobrego nie daje, oprócz oczywiście tych, którzy wykorzystają te budżety.
Znowu trzeba o tym rozmawiać, bo rozumiem, że do polityków trafia takie postawienie sprawy: jest rok Chopina, no to trzeba dać 50 milionów. Jest rok Polski w Anglii, to trzeba na to dać pieniądze. Bo będzie widać i jest czytelny mianownik dla serii imprez. A ja bym chciała żeby po prostu trzeba było dać pieniądze na kulturę: na sensowne działanie instytucji, na dobre kolekcje, na najlepsze projekty organizacji pozarządowych itp. I by tym mianownikiem była po prostu kultura.

Duże instytucje, które nie reagują szybko na zmieniającą się sytuację, nie są tak często narzędziowane jak NGO-sy, które są zmuszane do podporządkowania się profilowanym dotacjom.
Wystawy w Zachęcie mamy zaprojektowane na 3 lata do przodu. I to – przy dużych projektach jest normalne.

 
Jaki jest więc cel Obywatelskiego Forum na ten rok? Co powinno się udać zrobić? Nie uda się uchwalić ustawy, nie uda się doprowadzić do zmiany prawa, ale co się uda? Co byłoby sukcesem? Co jest małym planem do osiągnięcia?
Forum jest konsultowane przy różnych decyzjach ministerialnych, to jest bardzo mały plan. Drugi plan – chcemy nagłośnić sprawę co najmniej 1% wydatków budżetowych na kulturę. Chcemy żeby była o tym mowa i chcemy,
żeby to nie było postrzegane jako skok ludzi kultury na kasę, tylko chcemy pokazać dlaczego nam o to chodzi.Chcemy też opracować kodeks dobrych praktyk, o którym była mowa i opracować zasady systemu eksperckiego, z którego można byłoby korzystać podczas konkursów.

W czasie Nocy Muzeów, jedynej nocy w roku, kiedy wszystkie instytucje kultury są odwiedzane przez tłumy ludzi, powinno się udać zdobyć te 100 000 podpisów pod poparciem dla co najmniej 1% na kulturę.
Uprzedzając wszelkie argumenty, że zwiększając nakłady na kulturę odbieramy szpitalom czy nauczycielom chciałabym przytoczyć dwa cytaty (dzięki uprzejmości Beaty Chmiel z Fora Forów czyli Obywateli Kultury). Pierwszy z 2001 roku z wypowiedzi Wojciecha Misiąga: „Nakłady na kulturę, mające w dłuższej perspektywie kluczowe znaczenie dla perspektyw rozwojowych Polski, stanowią tak znikomą część środków publicznych, iż uzasadnianie niskiego poziomu nakładów na kulturę złym stanem finansów publicznych, należy traktować jako argument pozorny”, i drugi z wypowiedzi Donalda Tuska z 2007 r.: „Jeżeli byśmy zwiększyli dwukrotnie wydatki budżetu na kulturę, byłaby to prawdziwa rewolucja w finansowanie kultury w Polsce, ale wcale nie dramatyczna z punktu widzenia budżetu państwa, bo dla budżetu byłoby to do zniesienia. Największy problem pojawia się potem: kto te pieniądze ma dzielić?”.
Nam chodzi nie tylko o pieniądze, ale też o zasady jasnego ich wydatkowania. O transparentność. Forum nie upiera się przy konkursach, dlatego, że konkursy są fajne, ale dlatego, że konkursy dają możliwość dyskusji jakiej instytucji chcemy, jakiego dyrektora, jaki powinien być budżet? Jakich chcemy wydarzeń? Jakich ngosów? Jakich zasad? Jakiej polityki kulturalnej? Tej dyskusji wciąż w Polsce brakuje.


Hanna Wróblewska (ur. 1968 r.), kuratorka i wicedyrektorka w Zachęcie Narodowej Galerii Sztuki, członkini sekretariatu Obywatelskiego Forum Sztuki Współczesnej.

<<<Znak OFSW zaprojektowała Monika Sosnowska