W smutku czai się nowoczesność. Melancholik staje się aktywistą, ponieważ aktywna postawa jest konsekwencją rozczarowania. Dominic Fox, filozof, literaturoznawca, poeta i bloger, autor książki Cold World, o depresji w sztuce i aktywizmie politycznym rozmawia z Agatą Pyzik.

 <<< Adam Witkowski: Smoła na płótnie, technika: smoła na płótnie, 2008,  2009, dzięki uprzejmości artysty

Zacznę od celowo naiwnego pytania: kiedy czujesz się przygnębiony, to starasz się to uczucie odpędzić, czy je kontemplujesz?
Osobiście mam skłonność do pławienia się w żalu. Kiedy pisałem Cold World, słuchałem przez kilka miesięcy mrocznego norweskiego metalu, takich zespołów, jak Xasthur i Burzum. Simon Reynolds [legenda dziennikarstwa muzycznego – przyp. AP] nazwał je na swoim blogu „metalową wersją Buriala”, więc pomyślałem, że muszę tego posłuchać. Uznałem, że jest to fascynująca i wciągająca muzyka, zainteresowałem się tym konkretnym stylem i tą sceną. Miałem potem obawy, że zanadto wpłynie to na treść mojej książki. Kluczowe pojęcie „militant dysphoria” [czyli „walcząca dysforia” jako przeciwieństwo euforii, jedna z głównych tez Cold World, gdzie brak euforii nie prowadzi do apatii, ale do przezwyciężenia smutku i do aktywizmu – przyp. AP], czyli „walecznej anty-euforii”, pojawiło się na moim blogu Poetix w kontekście pisarki kryminalnej Particii Highsmith i autorki książek fantasy Urszuli Le Guin, jednak fragment ten nie znalazł się, co ciekawe, w książce. Rozdział o poecie romantycznym S.T. Coleridge’u wziął się z pracy, którą pisałem na uniwersytecie 15 lat temu. Pisałem o jego przygnębieniu w zestawieniu z piosenką Marka Eitzela z American Music Club, Western Sky, gdzie znalazł się cytat: The world’s a shadow of what went before/The world gives off none of its own Light. To raczej dziwne, łączyć współczesną piosenkę amerykańską i Coleridge’a. Ale zafascynowała mnie idea, że jest światło, które jednak zanika [DF parafrazuje tytuł piosenki The Smiths There’s a Light That Never Goes Out – przyp. AP] i świat zaczyna w takich warunkach wyglądać inaczej, i tak, jak mi się wydaje, Coleridge zdaje się go postrzegać. Im więcej o tym myślałem, tym lepiej mogłem to odnieść do własnej dezintegracji i smutku. Do tych okresów w życiu, kiedy jest się dziwnie spokojnym, ale które są zarazem jakby okresem hibernacji. Jest to smutek, z którego zaczynamy sobie zdawać sprawę dopiero, kiedy już się z niego oswobodzimy. Jednak, co ciekawe, w koncepcji Zimnego Świata, o której się rozpisuję, moment uświadomienia sobie smutku zawsze prowadzi do wzbudzenia jakiejś emocji, czy może afektu raczej, niż emocji. Przygnębienia nie uważam za rodzaj stanu, z którym należy walczyć. Zauważam go dopiero, kiedy się już w nim znajduję. Raczej należy robić wtedy rzeczy wymagające wrażliwości, a poza tym: dłużej sypiać, częściej spotykać się z przyjaciółmi, etc.

Mówisz o motywach osobistych, ale czy był jakiś zewnętrzny impuls do napisania tej książki? Poza ostatnim rozdziałem o Rote Armee Fraktion, Cold World omawia głównie poezję i muzykę, w tym, co najbardziej zaskakujące, norweski wyjątkowo mroczny black metal. Jednak wydaniu twojej książki towarzyszyła sesja w Goldsmiths College, gdzie inni teoretycy z blogerskiego środowiska wokół Zer0 Books, tacy, jak Mark „K-Punk” Fisher czy Nina Power, odnieśli twoje tezy do faktycznej rzeczywistości społecznej i politycznej.

Książka wynikła po części z moich rozmów z Markiem Fisherem (nn6t #51) o pojęciu tzw. chłodnej racjonalności, jako czegoś, co zaburza automatyczne funkcjonowanie twojego zaprogramowanego ja. Jest to zarazem dość interesujący sposób patrzenia na rzeczy. Mark jest spinozistą, czyli według niego ego jest automatycznie kontrolowane przez społeczeństwo i na przykład zły stan emocjonalny zostaje wywołany przez tarcia i sprzeczności, jakie są między społeczeństwem a tobą. Jedynym sposobem na zakłócenie tego jest zobiektywizowanie, zobaczenie społeczeństwa w sposób racjonalny. Jest w tym coś bardzo atrakcyjnego, jak również w postulowanym przez Marka gnostycyzmie, pewnym rodzaju „zewnętrznej wiedzy”, która przenika świat, w sposobie, w jaki świat się nam jawi. Nie przekonuje mnie to, częściowo z powodu moich religijnych przekonań, z którymi zwłaszcza gnostycyzm się kłóci – jeśli wyznajesz teologię zakładającą jakikolwiek rodzaj wcielenia, nie możesz rozszczepić ciała ani swojego życia emocjonalnego. Jest w tym jednak ciekawa dialektyka. Alain Badiou ożywił ten koncept w swoim Świętym Pawle: z jednej strony, egoistyczne zainteresowanie samym sobą, z drugiej – możliwość wydobycia z tego jakiejś prawdy. U Badiou zwierzęce ja, ciało, jest wsparciem, i to jedynym możliwym, dla prawdy, ja musi wejść w kontakt z tym, kim jesteś, w jaki sposób żyjesz, emocjonalnie i afektywnie jak również intelektualnie. Badiou uważa, że transformacja odczucia, może być widziana jako konsekwencja czegoś, co filozof nazywa procedurą prawdy. Tak więc są afekty połączone z rozmaitymi rodzajami prawdy, czy radości albo szczęścia czy innych kwestii pochodzących z tego, co filozof nazywa „procedurą miłości”, albo „procedurą naukową”.
Podoba mi się taki sposób patrzenia. Pozwala to zobaczyć integralność obrazu własnego życia emocjonalnego, czy życia w ogóle, nie stara się go „naprawiać”, ale pozwala, by przenikało je coś innego. To dość teologiczna idea. Medytacja nad Zimnym Światem jest z nią silnie powiązana – stan, w którym wydaje się, że nie można niczego zmienić, sam jest tą zmianą, mieści się w nim możliwość zmiany.
Podoba mi się taki sposób patrzenia. Pozwala to zobaczyć integralność obrazu własnego życia emocjonalnego, czy życia w ogóle, nie stara się go „naprawiać”, ale pozwala, by przenikało je coś innego. To dość teologiczna
idea. Medytacja nad Zimnym Światem jest z nią silnie powiązana – stan,
w którym wydaje się, że nie można niczego zmienić, sam jest tą zmianą,
mieści się w nim możliwość zmiany.

Skąd pochodzi fraza „Zimny Świat”?
Z fragmentu Przygnębienie: Oda Coleridge’a, ale jest to też tytuł piosenki GZA z Wu-Tang Clan, znajdującej się na albumie Liquid Swords (1995), który darzę wielkim podziwem. Takie nazwy mają depresyjne kapele metalowe i punkowe, jest piosenka o tym tytule w repertuarze Godflesh. To ciekawe, jak ten temat powraca w różnych kontekstach. Fraza o wewnętrznym świecie wiecznej zimy pojawia się także u Geralda Manleya Hopkinsa. W mojej książce starałem się nadać jej wyrazisty pojęciowy kontekst. Nie twierdzę, że depresja czy przygnębienie nie mają kontekstu, jednak chciałem sprawdzić, czy uda mi się stworzyć coś, co wypływałoby tylko z estetycznego doświadczenia i czy dałoby się to pociągnąć do doświadczenia politycznego. Książka była raczej eksperymentem niż argumentem, że te koncepty już istnieją. Do tej pory nie mam całkowitej pewności, że mam rację. Możesz dostrzec paralele pomiędzy antyspołecznymi tendencjami black metalu i Baader Meinhof, ideę, że należy teorię przenieść na praktykę. Jest to w sumie dość anty-estetyczne i antyteoretyczne, jednak koniec końców ich praktyka została zestetyzowana. Mimo że Baader-Meinhof byli aktywistami, ich akcje były tak wymyślone, by prowokować efekty wewnątrz spektaklu, toteż pod koniec mieli zbyt dużą świadomość tego, jak wyglądają; ich manifesty i oświadczenia były tak samo ich integralną częścią, jak ich działania.

To jednak interesujące, że w określonym momencie historycznym było możliwe pojawienie się grupy, która miała tak silny polityczny charakter, a zarazem był w niej od razu rozpoznawalny element szaleństwa. Byli jakby ucieleśnieniem idei Antonina Artauda o Teatrze Okrucieństwa. Lata 60., z kulminacją politycznego karnawału w roku 1968, to w ogóle moment społecznego i politycznego wstrząsu. W Ameryce młodzież protestowała przeciwko wojnie w Wietnamie, a body-artyści dręczyli swoje ciała w akcie protestu przeciwko całemu społeczeństwu. Interesuje mnie aspekt szaleństwa we wszystkich tych działaniach: dlaczego rewolucja jest na swój sposób szaleństwem i dlaczego w tych wszystkich grupach obecny był zarazem ten sam wątek samozniszczenia i trangresji.
Myślę, że koncept Badiou tzw. „pasji dla realnego” byłby tu bardzo przydatny. Jednym z efektów Zimnego Świata, czyli wewnątrz „zmrożonej sytuacji”, jest próba wykucia drogi ucieczki z niego. Jest jakaś żywotna rzeczywistość skryta za tą zamrożoną rzeczywistością – trzeba wybić drogę wyjścia i odnaleźć światło. I może jest to coś, co black metal i Baader-Meinhof mają ze sobą wspólnego: społeczeństwo znajduje się w stanie stagnacji i zamrożenia, a ich działania miałyby reaktywować coś ukrytego i autentycznego. To właściwie okultyzm. Dla Baader-Meinhof, jak to opisuję w mojej książce, obraźliwy język, tak samo, jak pełne przemocy działania, były sposobem na ukazanie „realnego” i wyciągnięcie czegoś, co zostało utracone, roztrwonione i skierowane w niewłaściwym kierunku. Jest spektakl, są media, które odwracają energię, recyrkulują ją i wymyślają fałszywy świat, za którym jest ten prawdziwy świat, do którego trzeba się dostać.

RAF ekshumowali to, co było ukryte w społeczeństwie. Wydaje mi się, że podobną rolę odegrali Wiedeńscy Akcjoniści dla Austriaków, ich krwawe spektakle miały ekshumować kolaborację i inne wojenne winy Austrii.
Tak, „realnym” niemieckiego społeczeństwa była ukrywana kwestia nazizmu. Żeby stanąć do walki z nim, trzeba było go najpierw ujawnić, i sprawić, żeby się stał realnym, trzeba więc było sprowokować społeczeństwo do ujawnienia jego własnego autorytaryzmu. Kiedy zaczyna stosować wobec ciebie przemoc i stajesz się jego ofiarą, ujawniasz totalitaryzm. Widzisz co kryje się pod powierzchnią: „Pokolenie Auschwitz”, jak krzyczeli członkowie RAF-u. Nie wiem niestety zbyt wiele o Wiedeńskim akcjonizmie…

Myślę, że to był artystyczny ekwiwalent RAF-u, chodziło o ekshumowanie nazistowskiej przeszłości Austrii, a nie została właściwie zdenazyfikowana, jak np. Niemcy. Krwawe działania akcjonistów miały jednak miejsce wcześniej, już pod koniec lat 50.
Tak, wydaje się to bardzo podobne, także do działań zespołów metalowych. Zespół Mayhem ma skłonności do ubarwiania swoich występów np. umieszczaniem świńskich łbów zatkniętych na pikach na przodzie sceny, a następnie rzucaniem ich w środek publiczności. Akcent jest położony na to, co cielesne i krwawe.

Uderza mnie to w metalu, że jest on, mimo swojego okrucieństwa, albo właśnie dlatego, tak popularny, że istnieje ogromna subkultura, etc. Oczywiście było więcej subkultur, jak punk, które też jakoś odwoływały się do okaleczania ciała. Zaskakuje mnie jednak połączenie w metalu grozy i groteski. Takie zespoły, jak GWAR są już po prostu groteskowo przerysowane. Fascynuje mnie wiec połączenie okrucieństwa z masową popularnością.

Jest coś w rodzaju rozdarcia pomiędzy wczesnym black metalem, który był antykomercyjny, otwarcie elitarny i skierowany do małych kręgów, w których wymienia się kasetami, i jego komercjalizacją, która następuje później. Jest jednak też nostalgia za tymi pre-komercyjnymi czasami. Istnieje więc komercyjny black metal, którego komercyjność akceptujesz, i który ma wielu fanów. Wydaje mi się jednak, że styl dawnego black metalu powinien być nadal kontynuowany. Z drugiej strony, jest też depresyjny black metal, który radykalnie zmienia stylistykę wczesnego metalu. Jest nadal dość anty-komercyjny, jak Xasthur na przykład, a jeśli będziesz śledziła linki w internecie, znajdziesz wiele znacznie bardziej dziwacznych zespołów. To tajemnicze środowiska, wykupujesz subskrypcję i kupujesz niskonakładowe płyty.

Miałam na myśli bardziej przyzwolenie społeczeństwa na istnienie tego rodzaju muzyki i przy obecnej komercjalizacji, zneutralizowanie efektu, jaki ta muzyka mogłaby mieć. Jednak może komercyjny metal też ma zdolność ujawniania jakichś mrocznych cech współczesnego społeczeństwa?
Wracając jednak do twojej figury melancholijnego aktywisty; jest coś nowoczesnego w postawie smutku. Łączysz melancholika z postawą aktywisty: aktywizm opisujesz jako konsekwencję rozczarowania, którego skutkiem jest wycofanie się ze świata. Jest w tym odczarowanie, które kojarzy mi się z szerszym odczarowaniem świata, o którym piszą Horkheimer i Adorno.
To ciekawe, ponieważ większość aktywistów, których znam, nie jest wcale jakoś szczególnie smutna lub pesymistyczna. Jeśli miałbym to już koniecznie jakoś określać, są to raczej bardzo żywiołowi ludzie. Bycie zaangażowanym w aktywizm ma raczej funkcje ożywiające. Pytanie jednak, w jaki sposób dochodzi do wyjścia ze stanu zadowolenia ze świata, do pragnienia przybrania aktywnego stanowiska, może nie wobec całego świata, ale wobec pewnych jego elementów. Wydaje mi się, że jest konieczne przejście przez owo stadium „odczarowania”. Nie sądzę, aby ktoś zachwycony wszystkim dookoła stał się aktywistą. Tzw. militant dysphoria była szeroko dyskutowana, ponieważ te dwa elementy rzadko idą ze sobą w parze; jeśli jesteś dysforyczny, raczej nie masz walecznych skłonności. Myślę jednak, że są ślady negatywności w stanowiskach wielu aktywistów, nawet jeśli wytworzyły się wskutek stanu dysforii. Ta negatywność to odmowa akceptacji świata takim, jakim jest, pochodzi z poprzedzającego ją odczarowania. Nie rozpracowałem jeszcze do końca, jak to działa. Dysforia jest czymś w rodzaju derridiańskiego „śladu” wewnątrz aktywizmu, wewnątrz politycznego podmiotu. Podmiot polityczny znajduje się wewnątrz tej dysforii, jest zamknięty, czy wręcz uwięziony w przygnębieniu. W podmiocie politycznym jest coś w rodzaju dysforycznego motoru. Wydaje mi się, że rzeczy nigdy nie składają się po prostu w gładką całość i trzeba każdorazowo dokonywać wysiłku oczyszczania świata wokół siebie.
Jeśli chodzi o smutek, często łączy się on z nostalgią, i wydaje mi się, że jest to nowoczesny fenomen. Kojarzy się on z pojęciem późności, przychodzenia za późno [chodzi o belatedness, termin rzucony przez Harolda Blooma w sławnej książce Lęk przed wpływem, oznaczający wieczne opóźnienie współczesnych wobec potężnych poprzedników; fraza pochodzi od Nietzschego, który ukuł pojęcie „niewczesności” – przyp. AP]. Choć pojęcie to ma literackie tło, wydaje mi się, że współczesny metal cierpi z tego samego powodu – balastu zmitologizowanej przeszłości, połączonego z dobrowolnie mylnym odczytaniem tej przeszłości, który uniemożliwia mu wyprodukowanie czegoś nowego. Trudniej odnieść to do polityki. Wydaje mi się, że współczesna lewica zmaga się z balastem swojej przeszłości, w sposób oczywisty jej funkcjonowanie nie może być kontynuowane na poprzednich zasadach. Można to nazwać lękiem przed wpływem. Jak wytworzyć nową lewicę, która nie byłaby po prostu powtórzeniem czegoś, czego już próbowano i jest już przeterminowane. Jest to pytanie, które wszyscy sobie zadają. Istnieje straszliwe ryzyko popadnięcia w nostalgię, czego należałoby uniknąć. Nie stańmy się po prostu powtórzeniem społeczeństwa z 1968 roku.

Czy uważasz, że jest to specyfika chwili obecnej? Zadawałam sobie ostatnio to pytanie w dyskusji przy okazji poezji: czy we współczesnej rzeczywistości poezja ma jeszcze znaczenie, jakie miała kiedyś? Została zmarginalizowana, od tego, że poeci bardzo rzadko dostają nagrodę Nobla, aż po wyrugowanie poetów z planów wydawniczych, ponieważ się nie sprzedają. Dziś poezja istnieje głównie w internecie. Jednak pod koniec XIX wieku sytuacja miałasię podobnie, przed rewolucyjnymi poetami modernistycznymi, jak Ezra Pound i T.S. Eliot, mieliśmy zupełnie wtórnych i nudnych poetów gregoriańskich. Może to regularna cyrkulacja epok, energii twórczych?
Był moment w historii, kiedy John Mansfield był poetą laureatem i nikt od tamtej pory o nim nie słyszał. Jeśli mamy do czynienia z kryzysem w poezji, bardziej chodzi o kryzys w publikowaniu.

Czy uważasz, że wpływa to na samo pisanie?
Oczywiście. Z pewnością T.S. Eliot publikowany w miękkiej oprawie jest szczególną formą propagowania i fetyszyzacji towarowej poezji. Poezja ma też określony prestiż, i z pewnością ów prestiż może zaapelować do określonej publiczności. Teraz ten prestiż utraciła, zanikła łączność pomiędzy poezją i szerszą publicznością. Jestem zapisany na listę mailingową strony, gdzie poeci publikują dla innych poetów i jest to właściwie jedyny rodzaj publiczności, jaki mają. Miewają odczyty i tak dalej, nie istnieje jednak poczucie łączności z publicznością. To dokładnie, jak w latach 30. Znajdujemy się w momencie przejściowym, nadejdzie nowy rodzaj czytelników i nowe formy publikowania.

Chwilami wydaje mi się, że świat wokół nas, kanały komunikacji, etc. zmieniają się w sposób, który czyni poezję anachroniczną. Obieg poezji wygląda z grubsza tak, że czcimy klasyków, a marginalizujemy trudną poezję współczesną. Bliski ci Owen Hatherley, z którym wcześniej rozmawiałam (nn6t #55), wysnuł ciekawą teorię, że najciekawsze zjawiska w kulturze brytyjskiej od lat 60. miały miejsce w muzyce popularnej, a nie np. w literaturze.
Tak, ale najciekawsze w sensie modernizmu, aplikowanego do muzyki, w dodatku – muzyki pop.

Dokładnie: pop wszedł do kultury, zmienił naszą perspektywę i wprowadził nową jakość. Trudno mi jednak pominąć jedna palącą kwestię: jak osądzać członków RAF-u czy Varga Vikernesa z zespołu Burzum, którzy dopuszczali się morderstw? Jeśli chodzi o RAF, sprawa jest może bardziej skomplikowana. Czy osądzać to z punktu widzenia polityki, szaleństwa etc?

Za każdym razem dyskusja schodzi na ten temat: jak możesz słuchać muzyki gościa, który był mordercą i neonazistą? Przede wszystkim nie słuchałbym muzyki, która nie podobałaby mi się sama z siebie. Varg wciąż tam gdzieś jest, został niedawno wypuszczony z więzienia i niewykluczone, że znów może spowodować jakiś zamęt. Nie można tego zjawiska uczynić „bezpiecznym”, nie można też estetyzować zbrodni tego rodzaju. Ma ona swój wymiar estetyczny, który bywa fascynujący, co odnosi się także do akcjonistów, ale jest też aspekt kryminalny.

Interesuje mnie, co fascynacja takimi zjawiskami mówi o społeczeństwie, o dynamice wewnątrz niego? Sama zostałam wprowadzona w Burzum przez znajomego melomana, i z początku ta muzyka po prostu mnie zahipnotyzowała – nie wiedziałam jeszcze wtedy nic o samym Vikernesie. Zapamiętam jednak to hipnotyzujące uczucie.
Nie potrafię odpowiedzieć, co to mówi o społeczeństwie. Mówi to tyle, że jedni ludzie fascynują się takimi postaciami, jak Varg Vikernes, inni fascynują się Burzum, ale nie można się oboma zjawiskami fascynować w ten sam sposób. Pragnienie doznania estetycznego, które zawiesza rzeczywistość, hipnotyzuje, bierze cię w inny wymiar, to jeden z rodzajów pragnienia, który znakomicie mieści się w estetyce Zimnego Świata. Co jednak z połączeniem tego z aktywnie anty-społeczną stroną tych zjawisk? Mam jedną hipotezę: w Zamrożonym Świecie jest miejsce na paroksyzm okrucieństwa, który roztrzaskałby go na kawałki.

Powrócę do kwestii transgresji – wielu artystów XX wiecznych chciało, poprzez działania z ciałem, poprzez przemoc zadaną ciału, przekroczyć granice w sztuce, wyjść poza malowanie obrazu czy robienie rzeźby.
Aby twoja transgresja była transgresją wewnątrz sztuki, musisz robić coś więcej, niż sztuka, musisz wyobrazić sobie coś, co jest estetycznie stłumione i przeciwstawić temu coś bardziej żywotnego. Nie przekraczasz jednak sztuki, ale raczej pewne kody, formy wewnątrz niej. Żeby „przekroczyć sztukę”, musisz ją najpierw zobiektywizować, zobaczyć ją jako jeszcze jedną rzecz, coś zamrożonego i statycznego, co można przełamać. Tylko w ten sposób możesz zobaczyć ów akt jako coś znajdującego się w szczególny sposób już poza sztuką. W przeciwnym wypadku oznacza to powtórny regres w problemy wewnątrz estetyki raczej, niż w nowatorski sposób tworzenia sztuki. Tak więc musi nastąpić moment zamrożenia, moment ujrzenia własnej sytuacji jako statycznej, zanim można znaleźć drogę wyjścia. Jeśli chodzi o RAF, warto wspomnieć, że w swoim przeciwstawieniu się społeczeństwu, zamiast postrzegać siebie jako aktorów wewnątrz niego, widzieli klasy wyższe jako zamrożone, a siebie jako jedyne aktywne jednostki, ponieważ tylko oni sprzeciwiali się jemu w całej rozciągłości i mogli przedostać się do wyższej prawdy. Ten gest zamrażania wszystkiego, co nas otacza, określenie sztuki jako jakiejś rzeczy, wobec której nasze działanie będzie transgresją, ponieważ sztuka nie jest działaniem, jest szczególną drogą uzyskania dystansu wobec sztuki, jeśli nie czymś więcej. Zakłada także możliwość „odmierzenia” świata, wzięcia tej miary i powiedzenia: teraz przekroczymy tę miarę. Jeśli chodzi o poezję, mamy poczucie, że poezja jest na wymarciu, albo że poeci powtarzają samych siebie i cokolwiek by nie powstało, byłoby powtórzeniem tego, co już stworzono. Byli na przykład poeci gregoriańscy i nagle nastąpiła I wojna światowa, po której zakończeniu masz z jednej strony „poetów wojennych”, z drugiej pierwszych modernistów, których obie grupy poetów były bardzo świadome, jaki typ twórczości odrzucają. W określonym momencie artyści mówią po prostu „nie to”, i ta negacja jest ich punktem wyjścia. Ich transgresja oparta jest na możliwości powiedzenia: „to już nie”, odrzucenia tego zdefiniowanego „czegoś”. Może staje się to niemożliwe, kiedy sztuka i poezja osiągają stan zastoju, kiedy wiele bardzo ekscytujących rzeczy już się kiedyś wydarzyło, co trzeba przekroczyć.

W rozdziale o Gerardzie Manleyu Hopkinsie, niesamowitym wiktoriańskim poecie angielskim, o którego Terrible Sonnets piszesz, pada fraza „Piekło jest tylko słowem/rzeczywistość jest znacznie gorsza”. Nie tylko mnie ona przekonuje – wydaje mi się również określeniem, czym jest Zimny Świat w pigułce.
U Hopkinsa następuje związek pomiędzy „nieskończonymi głębokościami Piekła” i „nieskończonymi wysokościami Nieba”, które jest w stanie dostrzec w momentach epifanii – jeśli nie wręcz boskiego objawienia, odkrywania niewyczerpanego źródła chwały i dostojeństwa, czegoś w rodzaju niewyczerpanej studni chwały Bycia, z którą skorelowana miałaby być nieskończona udręka. Jeśli chciałoby się wyjaśnić to w terminach medycznych, Hopkins był trochę dwubiegunowcem, krążył pomiędzy tymi dwoma stanami. Jednak wydaje mi się, że te dwa doświadczenia są ze sobą mocno połączone, nie można doświadczyć jednego nie doświadczając drugiego. Hopkins był w stanie wytworzyć witalistyczną ontologię świata, który płonie od wewnątrz pod wpływem wielkości Boga, w której zawiera się zarazem możliwość od-witalizowanej ontologii, jakby zamrożonej. Straszliwe sonety rozwijają przerażającą wizję piekła na jej podstawie. Hopkins wydaje mi się niezwykle głębokim myślicielem, jeśli chodzi o ontologię. Inspiruje się Dunsem Szkotem na przykład, ale wysnuwa własną teorię rzeczy „cętkowanych”, w których miesza się światło i ciemność, całe obszary ontologicznej wymiany czy też niekonsekwencji. Rozwija język ontologiczny na bazie wyobraźni poetyckiej. To fantastyczne, ponieważ tak niewielu poetów odważyło się tego dokonać, a dla Hopkinsa była to napędowa namiętność. Można spojrzeć na Straszliwe sonety jak na wariacje na temat depresji i duchowego abiektu a także filozoficzną medytację nad ontologią, które nie konstytuują zaledwie poczucia chłodu, ale cały Zimny Świat. Omawiają cos w rodzaju czarnej konstelacji. Hopkins gromadzi „czarną ontologię”, a nie tylko opowiada o osobistej duchowej walce.

Jak ci się wydaje, czy na przykład współczesne wzmożone zainteresowanie RAF-em i Ulrike Meinhof – nie tylko Elfriede Jelinek napisała o niej sztukę, ale pojawiają się kolejne filmy, RAF jest częścią popkultury – mówi coś o stanie społeczeństwa?
Cóż, żyjemy w czasach wojny z terroryzmem, wzmożonego zagrożenia i strachu przed niebezpieczeństwem, i staje przed nami kwestia zradykalizowania, mechanizmów, które sprawiają, że stajemy się radykałami i jak ta radykalizacja prowadzi do terroru. Mamy bardzo uproszczony obraz zjawisk, szczególnie jeśli chodzi o radykalizowanie się młodych muzułmanów. Odbywa się coś w rodzaju sztucznego wywoływania duchów, przed którymi się potem ucieka. Pewni ludzie wycofują się do co bardziej radykalnych islamistycznych grup, i myślę, że taki jest popularny obraz wyjaśnienia, dlaczego Ulrike Meinhof dołączyła do RAF. Dość często od lat 60. obserwujemy, że ci, którzy się radykalizują, niekoniecznie są tymi, którzy są najbardziej poszkodowani czy opresjonowani w społeczeństwie. Najczęściej są to ludzie z miłego otoczenia klasy średniej i jest to bardziej ekspresja pewnego rodzaju gniewu, który bierze się właśnie z tego otoczenia, a nie zostaje spowodowany opresją. Myślę, że Baader Meinhof byli symbolem, na którym możemy się skupić, gdy przychodzi odpowiedzieć na pytanie, dlaczego to właśnie teraz ludzie się radykalizują, i czy mamy się czego obawiać ze strony lewicy, czy nastąpi kolejna wersja lewicowego terroryzmu? Jest też linia radykalizacji, która niespecjalnie jest zainteresowana terroryzmem, czy jakimkolwiek równie wielkim spektaklem, która jednak może być całkiem ultra-lewicowa w innym znaczeniu, choć nie zmierza w stronę formowania niewielkich grup. To częściowo sposób na rozliczenie się z przeszłością, z formami wzmożonego podnoszenia „bezpieczeństwa”, co na dobra sprawę zaczęło się razem z Baader-Meinhof, wraz z rozwojem aparatu bezpieczeństwa w latach 70., sprowokowanym właśnie działaniami tej szalonej grupy.

Nie przypadkiem nadzór, więzienia, panoptykony, były jednym z tematów XX-wiecznej filozofii. „Trzeba bronić społeczeństwa”, twierdzili rozmaici inżynierowie społeczni, co zacytował Foucault w swoich wykładach w College de France. Społeczeństwo jest jednocześnie zarówno czymś, co powinno się denaturalizować, żeby wydobyć spod opresji Lewiatana, ale też, w epoce dojrzałego kapitalizmu, staje się czymś, przeciwko czemu należy walczyć.
Jednym z pozostającym w mocy niepokojem radykałów jest czy to,co robią z istniejącym stanem rzeczy nie zostanie weń inkorporowane. Że tak naprawdę tylko wspierają opozycyjne siły reakcji, wspierają żywotność status quo, żywią kulturę, która jest już martwa. Pojawia się obawa, że zostanie się zawłaszczonym, która jednak mnie osobiście nie wydaje się aż taka straszna. Jeśli w społeczeństwie jest dynamika, oznacza to, że społeczeństwo ulega zmianom. Idea, że mój własny świat może do mnie wrócić jako reklama, nie przeraża mnie aż tak bardzo. Będę wtedy po prostu musiał znaleźć coś nowego do powiedzenia.

To także opisuje sposób, w jaki działa kapitalizm. Cokolwiek robisz przeciwko niemu, kapitalizm to wchłania, ponieważ karmi się zmianą i destrukcją.
Jednak kapitalizm jest przywiązany do swojej funkcji społecznej, społecznej reprodukcji, i faktu, że bez społecznej reprodukcji sam kapitalizm nie mógłby się reprodukować. I jeśli zobaczymy kapitał jako agenta, który sam siebie reprodukuje, popełniamy błąd. Kapitalizm jako ideologia, jako system, może być formą oporu przeciwko sprawiedliwości, jednak może się tak dziać tylko poprzez mechanizm społecznej dynamiki, tak więc w pewnym sensie jest wart przetestowania, ponieważ dynamika społeczna jest dynamiką zmiany społecznej.

A tę należy zachowywać czy wspierać bez względu na wszystko?
Tak. I jednym pytaniem, które odrobinę mnie dręczy to Deleuzjańska idea zawarta w Post-scriptum do Społeczeństwa Kontroli – zamiast scentralizowanej władzy która cię nadzoruje, mówi ci, co masz robić i tak dalej, która daje się łatwo zidentyfikować jako wróg, przeciwko któremu się walczy – masz społeczeństwo, które funkcjonuje cybernetycznie, poprzez mechanizmy sprzężenia zwrotnego, co również ma swój rezultat. W znaczeniu za- Dobrze jest przejść od → stanu aktywnej ponurości do stanu, kiedy naprawdę zaczynasz coś czuć, nawet jeśli jest to smutek mrożonego społeczeństwa, w które można wymierzyć następnie cios, stare społeczeństwo ze scentralizowanym nadzorem i kontrolą jest znacznie łatwiejsze do zobiektywizowania, powiedzenia: „jestem przeciwko temu, sprzeciwiamy się establishmentowi, chcemy obalić to społeczeństwo” i tak dalej. W Społeczeństwie Kontroli, musisz odwrócić reprezentację w pewien sposób, żeby zobaczyć je w formie zamrożonej, statycznej rzeczy i w tym kontekście gest zamrażania społeczeństwa jest czymś radykalnie innym.
To niemal jakbyś musiała odrobinę sfalsyfikować dynamikę kontroli, aby ją zanegować. To wydaje mi się korzystnym posunięciem, np. w muzyce popularnej, że w określonym momencie nowych form i trendów narasta negatywny moment. Zawsze możesz powiedzieć: „dlaczego musicie być tak negatywni”, jednak prawda jest znacznie bardziej złożona. Weźmy np. opozycję punka wobec wszystkich istniejących dotychczas gatunków muzycznych, później przecież okazało się, że Johnny Rotten całkiem lubił Pink Floyd. Jednak dla większej wyrazistości musisz zebrać wszystko razem i powiedzieć, że jesteś przeciwko temu, żeby otworzyć nową drogę. Tak więc negatywny moment wobec społeczeństwa kontroli zawsze jest trochę zafałszowany. Zimny Świat jako kreacja artystyczna jest tak naprawdę bardzo rozmyślną i sztuczną rzeczą w tym sensie.

Używasz w książce pojęcia „politycznej nieprzyjemności” (politicized displeasure), co dodaje aspekt ekonomii libidinalnej wewnątrz społeczeństwa. Czy ten brak przyjemności jest zadany w sposóbpolityczny?
Tak naprawdę mówię o „unpleasure”. „Displeasure” jest czymś, co zostaje ci zadane, dręczy cię, boli cię, a „unpleasure” może oznaczać też ahedonię, nieobecność przyjemności, albo niemożność odczuwania. I to – w tym inspiruje mnie Mark Fisher – jest dokładnie stan w jakim się znajdujemy, ponieważ jesteśmy otoczeni przez stymulanty, rzeczy, które mają nas przeszywać dreszczem czy przyjemnością, które jednak wcale tak nie działają. Koniec końców znajdujesz się w stanie emocjonalnego i libidinalnego wyjałowienia.
Problem zaczyna wiec stanowić to, jak odnowić możliwość gniewu czy nieprzyjemności. Znaleźć właśnie stymulant, wobec którego możesz zareagować, znajdując się w tym stanie. Myślę, że dobrze jest przejść od stanu aktywnej ponurości do stanu, kiedy pojawia się jakaś pozytywna emocja, kiedy naprawdę zaczynasz coś czuć, nawet jeśli czujesz smutek. Jest to coś, co napędza do działania. W stanie skostnienia, emocjonalnej posępności, emocje wydają się niemożliwe. Ale wydaje mi się, że jednym z symptomów wychodzenia z głębokiej depresji jest moment uwiadomienia sobie, jak bardzo jesteś albo byłeś smutny. Wcześniej tego nie wiesz. Nie wiesz, co jest z tobą nie tak. Myślę, że polityzacja jest tego częścią, ponieważ jest to moment ponownego zaangażowania w świat, i ok, może zaangażowanie w świat nie jest koniecznie polityczne, ale może mieć miejsce wyłącznie w sferze twojego życia prywatnego – jednak często jest, ponieważ stajesz wobec politycznego wymiaru tego, co jest w nim nie tak i wtedy starasz się powiedzieć o tym ludziom wokół ciebie.

I to jest polityczne?
Wydaje mi się, że zazwyczaj oznacza to sposób uczynienia tego, co osobiste – politycznym, nie wydaje mi się to zbyt systematyczne w opisanym właśnie stanie. To przychodzi później, albo jest oddzielnym stanem. Nie sądzę,
aby upolityczniony brak przyjemności, czy walcząca anty-euforia stanowiły tutaj pomoc w analizie tego zjawiska. Mamy już mnóstwo analiz tej kwestii, a jednak pytanie, co powoduje podmiotami politycznymi nadal pozostaje nierozwikłane. To więc, jak sądzę, jest temat, który należy drążyć.

Dominic Fox ur. 1974, pisarz, poeta i muzyk pracujący w Londynie jako informatyk. Studiował Literaturę w Lincoln College w oksfordzie. Jest najbardziej znany dzięki swojemu blogowi Poetix, na którym prezentuje eklektyczne połączenie filozofii, krytyki kulturowej i poezji modernistycznej. W 2009 roku wydał ważną książkę Cold World, nakładem Zer0 Books, wiodącego obecnie wydawnictwa prezentującego najciekawszych brytyjskich teoretyków kultury. Analizuje w niej m.in. poezję romantyczną i norweski black metal, zjawisko nowoczesnej depresji i jej potencjału krytycznego dla sztuki. Pisywał dla magazynu The Wire, publikował swoją poezję w rozmaitych periodykach, jest też muzykiem grającym pod takimi pseudonimami jak w/trem, Spiral Jacobs czy Globes of Venus. Mieszka w Northampton w Anglii wraz z rodziną.
codepoetics.com/poetix