Weneckie Biennale Architektury w tym roku odbędzie się po raz 12. Wciąż nazywane jest największym światowym świętem architektury, chociaż ten kto szuka nowoczesnego myślenia o projektowaniu, bywa raczej na Biennale w Rotterdamie. Hasłem przewodnim tegorocznych wystaw w Wenecji jest Ludzie spotykają się w architekturze/People meet in architecture. Czy ten temat coś zmieni w rozumieniu architektury? Z Krzysztofem Nawratkiem, antyarchitektem i meta-urbanistą, rozmawia Bogna Świątkowska.

„Idea wystawy ma pomóc ludziom nawiązać relacje z architekturą, pomóc architekturze nawiązać relacje z ludźmi, pomóc ludziom w nawiązywaniu relacji między sobą” – takie jest założenie tegorocznego biennale, przedstawione przez Kazuyo Sejima, pierwszą kobietę-kuratorkę Biennale Architektury w Wenecji. Czy to oznacza, że w skali globalnej nie czujemy relacji z architekturą?
Gdy rozmawiamy z naszymi studentami w szkole architektury w Plymouth, a mówię o studentach ostatnich lat, bardzo niechętnie wspominają oni o budynkach i o architekturze. Mówią o ludziach, o przestrzeniach, o miejscach ale nie o budynkach. Jeśli więc studenci architektury nie uważają architektury za istotną, to co dopiero zwykli ludzie?

Sejima jest najsłynniejszą japońską architektką, współautorką takich gmachów jak New Museum of Contemporary Art w Nowym Jorku czy szkoła designu Zollverein w Essen. Jest więc praktykująca, nie jest teoretykiem, kuratorem, ani badaczem. Formułując program tegorocznych wystaw pyta dalej: „Czy architektura może krystalizować nowe wartości i nowe style życia XXI wieku?”. No właśnie, czy architektura może to zrobić? Czy może to zrobić samotnie?
Wybacz trywialne pytanie - ale co to jest architektura? Ja moim studentom wciąż wbijam do głowy, że przestrzeń jest zawsze hybrydą, że tworzy ją materia i to co nie jest materialne, że kościół nie jest kościołem jedynie ze względu na fizyczną przestrzeń, materiał i ornament, ale przede wszystkim ze względu na program. Fizyczna przestrzeń rezonuje z tym co jest meta-fizyczne. Chciałbym jednak być dobrze zrozumiany - ja wciąż wierzę, że architektura jest nam potrzebna, ale jedyna architektura, która ma sens to właśnie taka która wchodzi w interakcje z ludźmi, która jest społecznie aktywna i ważna.

Oczywiście, ale to jest właśnie forma, ta materialna część.
Ta materialna część może mieć znaczenie tylko gdy COŚ ROBI pożytecznego. Architektura więc może być istotna, ale jedynie jako architektura społecznie aktywna, jako część większej całości. Nasi studenci pracowali w tym roku nad projektem regeneracji półwyspu Andrejsala w Rydze, stolicy Łotwy. Kilka lat temu, masterplan dla tego miejsca wykonał Rem Koolhaas i jego OMA – prawdziwe gwiazdy współczesnej architektury przecież!
Problem w tym, że dziś, gdy kryzys finansowy wyssał spekulacyjny kapitał z peryferii, jego projekt jest zupełnie bezużyteczny. Deweloper, który zarządza ten terenem – a jest to wielki poprzemysłowy kawał ziemi, znajdujący się dziesięć minut spacerkiem od centrum miasta, w przypływie desperacji prosił nas o jakiekolwiek nowe idee.
Moim zdaniem, co najmniej kilka propozycji naszych studentów jest wartych najwyższego zainteresowania – jak ta autorstwa Jonathana Pickforda i Jonnego Poland, proponujących coś pomiędzy neo-wiktoriańska zieloną rewolucją przemysłową a przedsiębiorstwem społecznym, kreujących nową przestrzeń publiczną, zbudowaną pomiędzy habermasowską sferą publiczną a przestrzenią produkcji. To jest zdecydowanie nowa i radykalna propozycja nowego sposobu życia, zamieszkiwania miasta.

„Biennale będzie okazją do doświadczenia możliwości architektury, zrozumienia tego jak architektura wyraża nowe sposoby życia, jak na jej powstawanie mają wpływ rozmaite wartości i postawy”. Hmmm, nie wydaje ci się, że to pachnie spłyceniem istniejących problemów i wizualizacjami możliwych wygód, jakie dla człowieka dziś i jutro ma w ofercie architektura, a raczej budownictwo? Czy odrywanie jej od reszty czynników, w jakich toczy się życie społeczne, nie jest nieadekwatne do sytuacji w jakiej się dziś znajdujemy?
Hasło tego biennale jest podejrzane – bo jakich ludzi dotyczy? Ja nie wierzę w generalizacje, więc zgoda – to brzmi jak niebezpieczne spłycenie problemu. Brzmi zresztą niezwykle arogancko i zachodniocentrycznie. Nowe sposoby zamieszkiwania… ale gdzie? W Niemczech czy w Sudanie? Projekt naszych studentów, który wspominam jest bardzo mocno osadzony lokalnie – ma sens tylko w określonym miejscu i czasie.

Architektura/urbanistyka rozumiane jako projektowanie przestrzeni jest
dziś raczej narzędziem pomocniczym dla działań podejmowanych w szerszym planie. Z pozycji kreatora zachowań społecznych wyparło je kino jako dużo skuteczniejsze narzędzie sterowania nastrojami społecznymi, poglądami i emocjami mieszkańców miast. No właśnie, ale może emocje w architekturze jeszcze zostały?
Och nie, absolutnie nie ma zgody! Oczywiście, masz racje, jeśli widzisz architekturę jako część strategii marketingowych oraz przemysłu materiałów budowlanych czy spekulacji nieruchomościami. Ale to generalnie dotyczy wszystkiego – kino jest też tylko narzędziem, częścią większej całości. Architektura zresztą nigdy chyba z kinem nie rywalizowała…

Nie rywalizowała, tylko od razu przegrała. Najnowszy numer kwartalnika „Autoportret” przynosi interesującą analizę wysiłków architektoniczno-propagandowych prowadzonych w Afryce Północnej w I połowie XX wieku przez Włochy i Francję. Teza ta pada w tekście porównującym zabiegi poczynione w Casablance przez francuskich architektów oraz działań amerykańskich filmowców, którzy stworzyli mit tego miasta nie stawiając tam nawet stopy. Ale to dygresja, wróćmy do emocji.
Emocje w architekturze są na poziomie fenomenologicznych wzruszeń jakie serwuje na przykład Zumthor, ale na emocje rewolucyjne, na furie i wściekłość rzeczywiście architektura za bardzo sobie pozwolić nie może. Nie za to nam deweloperzy płacą – płacą za tanie wzruszenia z katalogu wysyłkowego mebli ogrodowych.
W tym sensie – wracając od twoich poprzednich pytań, corbusierowskie „architektura albo rewolucja” musiałoby być zastąpione przez „architektura
jako część rewolucji”. Sama architektura może jedynie próbować hakować system. Raczej bez szans na powodzenie. Znów wspomnę projekt w Rydze – to kryzys finansowy otwiera szanse dla nowatorskiej, progresywnej architektury. Dziś takie propozycje mogą być pomyślane i wysłuchane, kilka lat temu by ich nie było.

Krytycznie odniosłeś się do propozycji Aleksandry Wasilkowskiej, projektu Em_Wwa 1.01, polegającego na stworzeniu internetowej platformy do zbierania danych o mieście i włączenia w ten proces projektowania agentowego – sama nazwa jest rzeczywiście dość przerażająca. Ale czy związanie się z psychologią nie jest słusznym kierunkiem w projektowaniu miast?
Ja nie krytykowałem tej propozycji jako pomysłu na usprawnienie projektowania, a właściwie planowania miast. Ja zadałem pytanie – kto trzyma pałkę? Zbieranie danych o mieście przez samych mieszkańców jest wspaniałe, ale w jakimś  uber-demokratycznym systemie politycznym. Propozycja Oli jest po prostu outsourcingiem – ci, którzy się planowaniem zajmują oddają nam konsumentom miasta prawo wyrażenia swoich opinii. Ale to nie my, lecz oni z tych opinii wyciągną wnioski i podejmą decyzje.
Chodzi o to by precyzyjnie zrozumieć i zdefiniować rolę interfejsu – nie
jako narzędzia wyzysku, lecz jako narzędzia zmiany.

Ludzie spotykają się w architekturze i sądzisz, że mogą przed wykorzystywaniem się obronić?
Kapitalizm – jak pisała już Róża Luksemburg – zjada wszystko co jest jeszcze poza logiką rynku i zysku. Kryzys współczesnego miasta to przecież przede wszystkim zanik tego co nierynkowe. Architektura ostatnich lat była elementem
wielkiej gry spekulacyjnej i jeśli jesteśmy dziś wściekli na bankierów nie
bardzo rozumiem dlaczego nie jesteśmy też wściekli na architektów!
Jestem więc sceptyczny gdy pytasz mnie na ile architektura może się wyzyskowi przeciwstawić. Sama w sobie nie ma narzędzi by jakąkolwiek poważną i skuteczną ochronę zaproponować.

Jaka powinna być więc rola architektury w kreowaniu miast? Co wiemy o potrzebach mieszkańców dzisiejszych miast – które z nich pozostają niezaspokojone?
Zależy gdzie – w Sudanie? Brak mieszkań i podstawowej infrastruktury technicznej i społecznej, brak bezpieczeństwa.

No tak, przede wszystkim precyzja geograficzna, problem niedookreślony przez Biennale Weneckie, a celnie ujęty przez zakończone właśnie 4 Biennale Architektury w Rotterdamie, które odbywało się pod dużo bardziej adekwatnym do obecnych czasów hasłem przewodnim Open City: Designing Coexistence, czyli Miasto otwarte, Projektując współegzystencję.
Jak powiedziałem przed chwilą – architektura może stać się częścią zmiany, i powinna tę zmianę antycypować i wzmacniać, ale architektura potrzebuje siły, potrzebuje politycznego zaplecza by mieć znaczenie. Architekci powinni być przede wszystkim obywatelami, powinni próbować myśleć o architekturze jako o narzędziu społecznym i politycznym.
A czym powinna być architektura w mieście post-neoliberalnym? Czym tylko chce i czym ludzie będą ją chcieli. Powinna być ważna właśnie dla ludzi, a nie dla globalnych korporacji i spekulantów.

Twój blog nazywa się Przestrzenie i ciała, to niezły tytuł dla wystawy w Pawilonie Polskim na tegorocznym biennale (ogólny śmiech). Myślałeś o tym co mógłbyś zgłosić?
Przemknęło mi przez myśl, że mógłbym o tym pomyśleć (śmiech).

***

Krzysztof Nawratek – ur. 1970 w Gliwicach, architekt-urbanista, sam określa się jako meta-urbanista lub anty-architekt, doktor nauk technicznych (2003).
Jego publikacje prasowe pojawiały się w „Gazecie Wyborczej”, „Krytyce Politycznej”, „Obywatelu”, ale także w prasie łotewskiej. Podczas swojego pobytu w Rydze opracował alternatywny plan zagospodarowania przestrzennego tego miasta (2005). Wykładowca architektury na Uniwersytecie w Plymouth w Wielkiej Brytanii. Autor książek Ideologie w przestrzeni. Próby demistyfikacji
oraz Miasto jako idea polityczna. Współautor W is for Warsaw. Jego blog
„Przestrzenie i ciała” dostępny jest na www.krzysztofnawratek.blox.pl

SPOTKANIA W ARCHITEKTURZE - 12. Międzynarodowe Biennale Architektury w Wenecji odbywać się będzie w tym roku w dniach 29.08 –21.11. Jaki projekt zostanie zaprezentowany w Pawilonie Polskim dowiemy się po rozstrzygnięciu konkursu organizowanego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Zachętę Narodową Galerię Sztuki (termin nadsyłania zgłoszeń: 28.02). Przed dwoma laty, zgłoszony przez Grzegorza Piątka i Jarosława Trybusia projekt Hotel Polonia. Budynków życie po życiu, zrealizowany wspólnie z Nicolasem Grospierrem, Kobasem Laksą i Magdą Piwowar, został nagrodzony główną nagrodą – Złotym Lwem. 11 edycja weneckiego Biennale odbywała się pod hasłem Out There: Architecture Beyond Building/Gdzieś tam. Architektura
poza budynkami.
www.labiennale.org

MIASTO OTWARTE - Odbywające się pod hasłem Open City: Designing Coexistence, czyli Miasto otwarte, Projektując współegzystencję, 4. Międzynarodowe Biennale Architektury w Rotterdamie, mimo, że zakończyło się w styczniu 2010, to cztery prezentowane na nim wystawy będzie można oglądać jeszcze w tym roku w Paryżu, w I stambule (Open City/Refuge), Dżakarcie (Open City/ Reciprocity) i São Paulo (Open City/Squat). Biennale, oprócz samych wystaw ma charakter interdyscyplinarnych spotkań, dyskusji, prezentacji projektów i propozycji powstałych z myślą o wspólnej przestrzeni na wszystkich kontynentach świata, ze szczególnym uwzględnieniem tych, które są odpowiedzią zarówno lokalne, jak i globalne problemy bieżące.
www.iabr.nl