Jest jednym z najbardziej intrygujących artystów. Kojarzony z surrealną poetyką snu, tworzy trójwymiarowe obiekty zaburzające poczucie bezpieczeństwa w rzeczywistości. Jego prace często wykonane z delikatnej porcelany noszą ślady destrukcji. Jego najnowsza wystawa zniszczyła się w transporcie, dlatego obejrzymy ją nie w grudniu, ale w lutym przyszłego roku. Z Olafem Brzeskim rozmawia Bogna Świątkowska.

<<< Olaf Brzeski: Sen-samozapłon, zdokumentowano w Norwich w ramach EAST09, dzięki uprzejmości artysty

<<< Olaf Brzeski: bez tytułu, 2009, dzięki uprzejmości artysty i galerii Czarna

<<< Olaf Brzeski: Oddech, 2009, żywica, sadza, ok. 1 m szer., dzięki uprzejmości galerii Czarna

Posłuchaj czy ty czasem nie zaaranżowałeś tego zniszczenia swojej wystawy?
Której?

Tej najnowszej.
Nie, skądże. Nie, nie, nie.

Zastanawiałam się czy czasem nie jest to właśnie doprowadzeniem do ekstremum twojego działania.
Ja jestem tego ofiarą. Czasem planuję takiego rodzaju działanie i robię to sam. Ale ta wystawa nie miała być zniszczona. Po prostu miała się udać. Miała być taka fajna. I się rozwaliła po prostu.

A może to jest jakiś taki znak.
Doszliśmy do wniosku, że skoro ona się rozwaliła i pokażemy ją taką rozwaloną, bo przecież to się wszystko wpisuje w konwencję…

To nikt się nie zorientuje?
Jest tak, nie? Nie wiem czy traumy. Sikania do łóżka nie można nazwać traumą z dzieciństwa. Skądś te bodźce muszą przychodzić. Nawet jak śnisz musisz mieć bodźce, które później są przetwarzane. Jakieś nowe, jakieś świeże. Z rzeczywistości rzecz jasna. One nie są świadome, ja chyba nie zrobiłem żadnej pracy, która by tak świadomie opisywała rzeczywistość. Raczej podrzeczywistość. Tak jest. Jest wiele idei, które przychodzą. Po prostu je biorę i nic z nimi dodatkowo nie robię, już tak są. Ja dużo o tym myślę. Nakręcam te sny i gotowe rzeczy przychodzą. Nie wiem czy jestem surrealistą, ale raczej eksploruję te rzeczy, które są pod powierzchnią, niż te realne. Pewnie by przeszła w takiej formule rozpadu i zniszczenia, ale to zupełnie bez sensu, bo nie takie było założenie.

No dobra. To powiedz jakie było założenie, zanim zobaczymy tę wystawę w lutym.
Ona nie ma jakiegoś konceptu zwartego. Na początku myślałem, że może w końcu pokażę rysunki. Ale później zacząłem rysować, wybierać to, co mógłbym pokazać. I się okazało, że z tego się nie składa jakaś całość, że to jest dużo różnych rozerwanych rzeczy, wyrwanych z notesu szkiców, projektów i tak dalej. I zacząłem to wszystko gromadzić jakoś do kupy, szukać co może z tego wyniknąć. Okazało się, że wszystko, czym dysponuję to są projekty rzeźb. Duża ilość projektów rzeźb, które mógłbym wykonać, a których nie wykonałem, bo są za drogie, za duże, absurdalne. I pomyślałem, że być może to jest dobry moment na to, żeby zrobić wystawę projektów rzeźb, których nigdy nie zrealizuję. Są więc, tylko, że rysowane na talerzach porcelanowych.

Wprowadzasz do świata trójwymiarowego obiekty, które są na pograniczu realnego i nierealnego. Mógłbyś robić jeszcze większe zamieszanie, gdybyś zamiast działać w galerii, w zamkniętym pudełku, zaburzał rzeczywistość, dawał jej nową jakość, a przy tym możliwość odbioru na poziomie szerzej dostępnym, otwartym. Nie myślałeś o tym?
Myślałem, tylko, że galeria daje ci kontekst taki, który jest łatwo zaburzyć: ustawiania rzeczy w centrum, dobrze zakomponowanych. To przyzwyczajenie jest chorobą galerii, muzeum, to jest coś od czego się nie możemy uwolnić. To rzecz złotego podziału, który nas totalnie blokuje i trzyma. Bo rzeczywiście jest świetny, jest świetnie przemyślany, świetnie obliczony i bardzo trudno się uwolnić od doskonałości.

Wiesz, ja bym chętnie widziała park twoich rzeźb. Byłeś kiedyś w Oslo, w parku z rzeźbami Gustawa Vigelanda?
Nie, ale słyszałem o tym rzeźbiarzu.

Powinieneś zrobić park moim zdaniem.
Aha. Jest już jeden park rzeźby.

Ten w Warszawie zainicjowany przez Muzeum Sztuki Nowoczesnej na Bródnie?
Słyszałem, że dewastują.

Dewastacja jest wpisana w przestrzeń publiczną.
Wiem, wiem.

Ten twój park byłby super ciekawy, jestem pewna.
To jest coś, co bym chciał zrobić. Nie mówię o parku, ale o wyjściu w przestrzeń publiczną. Tylko, że rzeczywiście, to się już kwestia większych kosztów.

To może przejdźmy do tematu prozaicznego, że rzeźbiarz jest dużo bardziej zanurzony w ekonomii niż malarz. Czy myślisz o tym kiedy projektujesz rzeźbę, że musisz stosować rozwiązania, które są realne finansowo?
Trochę tak. Ale ja też niewiele potrzebuję do przeżycia. Przez długi czas mieszkałem sam, nie mam rodziny, mam psa. Niski czynsz za pracownię, za mieszkanie, więc niewiele potrzebuję. Wszystko co miałem, wszystko co udało się zarobić, sprzedać, wszystkie przychody z rzeźb szły na następne.

A gdybyś miał nieograniczone środki to…

Jakbym miał nieograniczone środki? Nie mam takiego myślenia, że ograniczenia mnie rozwijają. Wiadomo, że gdybym wygrał milion w totolotka, to bym się trochę przeraził, gdybym wygrał sześć milionów w totolotka to bym się przeraził bardziej. Tego bym nie chciał akurat, ale nieograniczone środki…

Pisze się o tobie jako o surrealiście, artyście, który mając w pogardzie rzeczywistość zwraca się ku wnętrzu, swoim snom, wyobrażeniom, jakimś traumom.
No jest tak.

Jest tak?
Jest tak, nie? Nie wiem czy traumy. Sikania do łóżka nie można nazwać traumą z dzieciństwa. Skądś te bodźce muszą przychodzić. Nawet jak śnisz musisz mieć bodźce, które później są przetwarzane. Jakieś nowe, jakieś świeże. Z rzeczywistości rzecz jasna. One nie są świadome, ja chyba nie zrobiłem żadnej pracy, która by tak świadomie opisywała rzeczywistość. Raczej podrzeczywistość. Tak jest. Jest wiele idei, które przychodzą. Po prostu je biorę i nic z nimi dodatkowo nie robię, już tak są. Ja dużo o tym myślę. Nakręcam te sny i gotowe rzeczy przychodzą. Nie wiem czy jestem surrealistą, ale raczej eksploruję te rzeczy, które są pod powierzchnią, niż te realne.

Porządnego snu nie daje się opowiedzieć. Przeniesienie świata snów do tego, co się dzieje tutaj jest bardzo trudne. Przetwarzasz inspiracje, które przychodzą do ciebie spoza rzeczywistości, w której jesteśmy zanurzeni. To przetwarzanie mnie bardzo interesuje.
Tu nasuwa się pytanie na ile te rzeczy są moje. Bo wiesz, dużo ludzi wysyła
w przestrzeń różne rzeczy. Ktoś gdzieś coś wymutował i to leci i po prostu
wpada ci do głowy. Ja miałem kiedyś coś takiego, że śnił mi się rzeźbiarz,
taki rzeźbiarz automobilista. Wyglądał jak automobilista, miał wąsy zakręcone, kaszkiet, szal taki długi, powiewający, bryczesy, wysokie buty wiązane, monokl. Klasyczny bardzo gość, taki macho też trochę, z lat 20. co to Bugatti jeździł. Widziałem jego rzeźby jadące gdzieś na wagonach, taki transport rzeźb. I ja po prostu je wziąłem, te rzeźby, z tego snu. Zrobiłem je. I też się zastanawiałem na ile mogę tak zrobić, bo jest to trochę kradzież, tak? Znaczy ja nie wiem czy one są moje. Mogę tylko sobie myśleć, że nikt w tę rzeczywistość nie ma wstępu z zewnątrz i się nie kapnie.

Wszystko jest możliwe we śnie, ale na ile twoja relacja z tych snów jest wiarygodna?

To jest prawdziwe, pozbawione wymóżdżania, naginania, czyste doświadczenie. Ja przyjmuję te rzeczy bez kwestionowania. W moim przypadku naprawdę niewiele bierze się z wiedzy. Moje prace są skonstruowane na bazie skojarzeń. To jest jak z poezją - cała jej siła polega na zestawianiu za sobą odpowiednich słów, chociaż one mogą być odległe znaczeniowo i w ogóle nie łączyć się w żadną opowieść to gdzieś tam się zagrają i to po prostu działa. I nie wiesz jak. To jest chyba najprzyjemniejsze. To nieuchwytne.

A jak to się dzieje, że te twoje prace, które są tak bardzo zniekształcone,
zdeformowane. Zachowują cały czas bardzo dobre proporcje i jeśli chodzi
o formę…
Tak. Trudno jest uwolnić się od złotego podziału.

…estetykę to są absolutnie…
Wyważone.

...elektryzujące. Tak, dlatego, że po prostu są piękne.
Takie było założenie zestawienia: w 100% rzeczy złych i w 100% rzeczy dobrych. Deformacji i doskonałego, no i ich proporcji. Żeby jakby zderzyć ze sobą te wartości. Żeby były w takim samym stopniu natężone. Ale jest to trudne, bo tak jak powiedziałem trudno się uwolnić od złotego podziału, że tak to ujmę.

Ale ten złoty podział jest widocznie ci dany?
Jest nam dany.

Nie wiem czy wiesz, ale jest wiele osób, które nie potrafią go zachować, czy nawet zobaczyć.
No tak, to prawda. Ale fakt jest faktem, ja zdaję sobie sprawę z jego istnienia i jego wszechobecności i totalnego władania. Nie takiego umownego złotego podziału, ale takiego, który jest.

A czy myślałeś o projektowaniu budowli?
Budowli?

Rzeźb w takiej bardzo dużej bardzo skali, wiesz.
Właśnie ostatnio taki projekt przyszedł mi do głowy. Był właśnie jednym z projektów bardzo głupich, którego nigdy bym nie zrealizował, ale chciałem go pokazać na wystawie w lutym. Wojskowe duże, zielone, ciężkie helikoptery powiązane grubą stalową liną długości 100 metrów. I ta lina jest przeciągnięta między tymi dwoma helikopterami. Wyobrażasz to sobie?

Tak, myślę już od razu o naprężeniach, o tym, że nie da się…

Suną bardzo wolno takie helikoptery, z tą liną z tą taką stalową. Zbliżają się do takiej hałdy, wiesz, ogromnej góry ziemi, albo gliny, albo czegoś. Zbliżają się do tej jakiejś góry, nie wiem, czegoś takiego, wysokości 50 metrów. I one za pomocą tej liny tną tę górę, rzeźbią ją, tak ją obierają jak kartofla, albo jak jabłko nożykiem. Wiesz o co chodzi? Rzeźbią, tworzą w ten sposób jakiś kształt. To jest głupie i nie do zrealizowania…

Trochę to naprężenie stalowej liny byłoby niemożliwe.
Ale jesteś w stanie sobie to wyobrazić. Jak sobie ją wyobrazisz, to ona ma potencjał, mogłaby się wydarzyć. Dla samej przyjemności obierania góry. Z drzew na przykład.

Zapytałam cię o budowle dlatego, że w architekturze proporcje są szalenie ważne, a dzisiaj rzadko można oglądać ten złoty podział, proporcje są rozchwiane. No i ciekawa byłam czy ty myślałeś…
Myślałem, myślałem. Studiowałem architekturę przez pół roku.

I?
No to jest interesujące, interesujące rzeczywiście. To jest dosyć podobne do rzeźby, ale rzeźba daje dużo więcej wolności. Jeżeli to co robię nazywać rzeźbą. Bo ja sam nie wiem gdzie są granice rzeźby, rzeźby, instalacji, architektury. Nie wiem gdzie jest granica.

A masz taką potrzebę, żeby się i to co robisz nazywać?

Nie, nie, nie. Ale ja się z tym często stykam, że to co robię jest jakoś nazwane, być może z potrzeby nazywania, ale też z potrzeby też tego, żeby to uzasadnić, że rzeźba jest dziś tak bardzo w odwrocie. Byłem ostatnio na wystawie rzeźbiarzy zrzeszonych w Związku Polskich Artystów Plastyków okręgu Warszawa. Tam było dużo prac, chyba ze sto. Jest to niesłychane, naprawdę, no niesłychane, na tych sto prac naprawdę jest jedna może, która jakoś cię przyciąga, coś robi. Byłem zadziwiony naprawdę.

Słuchaj, a czytałam gdzieś, że na szkolnych zajęciach z Przysposobienia Obronnego, a może Wiedzy o Społeczeństwie miałeś projektowanie schronu przeciwatomowego. Jak wyglądał ten twój schron?
Było w nim dużo jedzenia, dużo puszek. Był też taki mikrosamolot, taka trochę motolotnia, że zawsze możesz jak już ten cały pył radioaktywny opadnie po prostu otworzyć ten właz podwójny i…

A masz tamte projekty, masz te rysunki?
Nie. Nie mam chyba w ogóle żadnych. Moi rodzice się wielokrotnie przeprowadzali i niewiele rzeczy zostało z moich wczesnych rzeczy, ale pamiętam, że to było takie jak budowanie domku na drzewie. Na tej samej zasadzie, projektowanie, że tu będę miał sypialnie, tu będę miał kącik na zabawki. Trochę w tym było lęku oczywiście, dlatego miałem te podwójne drzwi ołowiane, one mnie chroniły przed tym lękiem.

Na lęk z PRL-u jeszcze się załapałeś.
Tak. Na przekaz od dziadków o drugiej wojnie taki super intensywny. Na to, że w przedszkolu się mówiło „Wpadła bomba do piwnicy, napisała na tablicy SS głupi pies”. Jak byłem dzieckiem to nie wiedziałem skąd to się wzięło. Nie miałem zielonego pojęcia czemu my to powtarzamy. Później dopiero sobie uświadomiłem o co chodzi. No i rok 1980, Czarnobyl, jod. To było, wiesz, dziwne.

To pewnie pamiętasz, że kiedyś nie było takiego wyboru, który dziś nas paraliżuje. Jak więc w tym gąszczu możliwości szukasz materiałów, które chciałbyś wykorzystać w swoich pracach? Jak je znajdujesz?

One po prostu pasują do wzoru. Wiesz co chcesz uzyskać, a „jak?” to niewiadome x, y. Musisz je znaleźć. Dokładnie na tym to polega. Na znalezieniu x i y.
No wyobraź sobie, że chcesz zrobić pożar w galerii. Chcesz go wyrzeźbić. Zróbmy chmurę dymu, która się unosi gdzieś z załomu w ścianie w galerii, widać, że coś się fajczy. Jasne, że ma to być zrobione solidnie, wyrzeźbione. No to z czego to zrobić? Przecież nie zrobisz tego z marmuru ani z brązu, bo to głupie. I nagle wśród wielu danych jest też sadza. I ona idealnie pasuje i okazuje się, że znalazłeś x. Jeżeli naprawdę rozwiązałeś wzór idealny, jeżeli wszystkie dane się zgadzają i ich wynik się zgadza i znalazłeś to rozwiązanie, jedyne właściwe, to ta praca naprawdę będzie zawsze działać. Bo one mają działać. Wytrącać, przekręcać po prostu wizualnie, podpuszczać naszą podświadomość, taka jest tych obiektów misja. Ja kojarzę obrazy. Nie kojarzę znaczeń, te znaczenia się później jakoś tworzą, ale kojarzę po prostu obrazy ze sobą, taka jest technika procesu powstawania moich prac.

To co wydaje się być skomplikowane, jest dla ciebie takie naturalne.

Co jest najcudowniej uwarunkowane do tego, żeby to zniszczyć? Tylko ceramika, porcelana, to jest coś, co jest delikatne i od tysięcy lat pęka. My znajdujemy skorupy, bo te skorupy cały czas istnieją. Idea tej najnowszej wystawy jest podobna: rysunek jest bardzo efemeryczną formą, delikatną. Możesz go rozmazać poślinionym palcem. Ale te same rysunki wypalone na talerzach w temperaturze 1400 stopni są wieczne. Po prostu już nie do zdarcia.

***

Poprzedni właściciel nie sprostał zadaniu.
Przejeliśmy jego siedlisko, a jest to najpiękniejsze
miejsce jakie widziałem w życiu.
Gdzie będzie nam lepiej niż tu, na tych resztkach
dawnego prześladowcy.

Olaf Brzeski, tekst do wystawy Czarne charaktery, czyli długo oczekiwana zmiana ról (Galeria Szkła i Ceramiki, BWA, Wrocław, 2008).

***

Olaf Brzeski - Urodził się w 1975 r. Autor obiektów, instalacji i filmów. W latach 1995-2000 studiował rzeźbę na ASP we Wrocławiu. Zadebiutował wygraną w konkursie na pomnik Pomarańczowej Alternatywy. W 2009 roku został nominowany do konkursu „Spojrzenia” - Nagroda Fundacji Deutsche Bank. Mieszka i pracuje we Wrocławiu. Współpracuje z warszawską Galerią Czarna / www.czarnagaleria.art.pl