Trzeba wiedzieć, która jest godzina. Paradoks „siły” w sztuce polega na braku pewności, ciągłym wątpieniu w siebie. Odwrotnie niż w sporcie – z Wojciechem Bąkowskim o sztuce, muzyce i penerstwie, rozmawia Michał Lasota.

<<< występ z Grupą Kot, Modena, Poznań, 2008

<<< Wojciech Bąkowski, Całe wszystko, wystawa  Le coeur est un chasseur solitaire, Gare Saint-Sauveur, Lille, 2009

<<< Happening PENERSTWA, Dobre do domu i na dwór, fot. B.Górka

Zacznijmy od fundamentów i definicji – czego nie cierpisz w sztuce? A co jest dobre i piękne?
Uczono mnie sztuki przez 10 lat, najpierw w liceum, potem na ASP, siłą rzeczy nabrałem niechęci do języka artystycznego panującego w „moich czasach”.ówię o zwykłej, naturalnej niechęci, takiej jak u punkowców, którym znudził się schemat: zwrotka – refren – zwrotka – refren – solówka. Znienawidziłem lightboxy, napisy „z czegoś”, neony, performance ze zdejmowaniem butów, estetykę dalekiego wschodu – układanie kamieni, mandale, itp. – nagość, sztukę kobiecą, gejowską, krytyczną. Tego było pełno. Pod koniec liceum wielkie wrażenie zrobiła na mnie grupa Ładnie. Gdy zobaczyłem te kserowane komiksy, obrazy z okładkami dobrych płyt, pomyślałem: Boże kochany! Nareszcie ktoś mówi o rzeczach, które mnie dotyczą, w sposób, który mnie nie żenuje. Później znalazłem kilkoro mistrzów, którzy mówią o świecie po swojemu. Myślę, że tacy artyści zainteresowanie ogółu budzą dlatego, że są „piękni i dobrzy”. Odpycha mnie publicystyka, bo uważam, że mocny przekaz indywidualny, przez częściowe pokrewieństwo wszystkich ludzkich dusz, jest uniwersalny. Skoro jest uniwersalny, to siłą rzeczy też publicystyczny. Może więc zaspokoić więcej pragnień. Nic jednak bardziej mnie nie podnieca niż przekaz tajemny, oferujący „nieznane przyjemności” [tłumaczenie tytułu albumy Joy Division Unknown Pleasures]. To jest poziom jeszcze wyższy. Doraźna publicystyka jest przy czymś takim zwykłą gazetą, zwykłą szmatą. Można o niej uczyć w brykach.

Masz swoją rubrykę w „Wyborczej”. Rysujesz do gazety na zmianę z Twożywem. Jakie rysunki tam dajesz?
Takie, które da się zrozumieć bez specjalnego przygotowania. Pewna część mojej sztuki jest właśnie taka.
Tak mi się przynajmniej wydaje. Próbuję robić dobry pop. Cenię u innych artystów umiejętność tworzenia komunikatów przyswajalnych dla dużej grupy odbiorców. To jest takie wyczuwanie wypadkowego myślenia wszystkich, poruszanie się między tysiącem różnych wrażliwości i infekowanie ich sobą.
Nie wiem czy to potrafię. Próbuję.

A ja mam wrażenie, że to są rysunki maksymalnie „zmulone”, zagęszczenie obrazu i tekstu na nich jest tak duże, że przypominają ogłoszenia naklejone przez freaka na wiacie przystanku. W stylu „Zaginęła Pusia. Piesek w czarne łaty, nie ma głowy”. Kpina z typografii, żart z konwencji „rysunek w gazecie”.
Każdy dotyczy jakiegoś drobiazgu, nieważnego/ważnego detalu jak jakiś pijacki gest, albo neologizm. Więc czytelnicy gazety patrzą na Twoja rubrykę i widzą coś z innej rzeczywistości.
No tak. Wychodzi na to, że jestem bardziej zamknięty niż mi się zdaje. Myślę jednak, że w porównaniu z innymi moimi pracami, te są najłatwiej przyswajane. Zmulenie jest i musi być, bo inaczej byłoby błyskotliwie, a ja błyskotliwości nie lubię. Cieszę się, że tak odbierasz te rysunki. Staram się żeby od razu było widać, że ma się do czynienia z czymś, co nie próbuje być klasycznym rysunkiem prasowym. W tym celu trzeba przesadzać, zgrubiać, stosować niską jakość, estetyzować w tym kierunku, i w tym sensie jest to popularne czy nawet konfekcyjne.

Twoje prace filmowe i instalacje są wyrafinowane i hermetyczne. Wydaje się, że będą coraz bardziej minimalistyczne i chłodne.
Tak. To wydaje mi się naturalne. Czyszczenie języka. Będzie zimniej, ale nie zupełnie. To będzie taki negatyw dania z mikrofali – ciepłe w środku.

Jesteś także muzykiem, mam na myśli liderowanie Grupie KOT, a także „popowy” projekt NIWEA. O ile KOT to w zasadzie audioperformance, materiał nagrany z Dawidem Szczęsnym jest raczej przyjemną do słuchania mieszanką rapu i nowej fali, gęsto polaną sosem współczesnej elektroniki.
Nie wiem czy całkiem popowy. Pod względem produkcyjnym tak. Pojawia się dużo efektów znanych z muzyki techno – sidechain, lub hip-hopu – niektóre bity i skrecze znane z oldskulowych numerów. Całość jest jednak
smutna i romantyczna, silnie inspirowana zimną falą. Jest w tym ciemność, bo nie potrafię pisać tekstów do tańca. Mimo to ludzie kiwają głowami.
To ładne. Poza tym dość mam lokowania swoich działań z dźwiękiem na pograniczu audio-performance i muzyki. NIWEA to zespół muzyczny i nie należy się spodziewać zaskakujących pomysłów wykonawczych.
Tu idzie o brzmienie.

Dla mnie jest najciekawsze to, że dwóch nastawionych eksperymentalnie muzyków spotkało się, sięgnęło do źródeł swoich muzycznych fascynacji i zrobiło świetną płytę doskonale się bawiąc. Generalnie nad wszystkimi piosenkami unosi się figlarny chichot zabawy, która ani na moment nie wymyka się spod Waszej kontroli.
Tak. Bawiliśmy się dobrze. Najważniejsze, że efekt zdziwił nas obu. Jest wypadkowa. Wpłynęliśmy na siebie.

Macie wydawcę?
Rozmowy trwają. Zależy nam na winylu, więc dużo szczegółów jest do omówienia.

Przy okazji NIWEI wróciłem do Twojego wczesnego projektu Czykita, który też bardzo lubię.
To był projekt post-rapowy ale dosyć korzenny, brutalny i romantyczny.

Możesz odtworzyć to kim byłeś te parę lat temu jako Czykita i jakie wartości z tamtego czasu są dla Ciebie nadal żywe?
Cofnę się głębiej. W ciemne, przepite, przepalone skunem z Holandii lata 90.
Byłem raperem, słuchałem Gangstarr, Group Home, Digable Planets, The Nonce, Masta Ace, Artifacts. Urządzałem pierwsze imprezy z taka muzyką w Poznaniu. Podnieceni kasetą z legendarnym numerem „Wyłącz mikrofon” 1killahertz i paroma piosenkami Fankiego da Kork z South Central (potem Sinsemilla) zaczęliśmy robić podobny hip-hop u nas. Tas Da Flejwa (TDF –
TEDE) na imprezach w Warszawie krzyczał do publiczności: – Kto pierwsze skrzypce w Polsce gra?! Ludzie odpowiadali: – Wu wu AAAAA!!! U nas było: – Co reprezentuje i co teraz gra!? – Chanell Hiphop Ce Ha dwa Ha!!!
W stolicy występował skład 3H (Hardcore Hip Hop), w Poznaniu CH2H (Chanell Hip Hop). Byliśmy podróbką, ale dość dobrą. Wiedzieliśmy kogo kopiować. Do wyboru były inne style, ale widać było przepaść. Taki Peja opowiada dziś o swoich „15 latach w branży”, ale lepiej żeby nie przypominał początków. Były żenujące. Raperzy z Warszawy, ci promowani przez Bognę Świątkowską, zostawiali innych daleko w tyle. Media nieprzygotowane na kontestację w takim wydaniu, lansowały Liroya lub Kaliber 44. Co ważne, ten Real Hip Hop był alternatywny, uderzał w heavy-metalowo-punkoworockowy świat naszywek i plecaków z ksywami pisanymi przez „A” w kółku, będący już smutną mutacją subkultur z lat 80. Nasze ciuchy budziły śmiech.
Ja miałem styl oldskulowy: wąskie dżinsy, adidasy superstarr, bezrękawnik-ocieplacz w stylu rock steady, na głowie kaszkiet. Peja myślał, że noszę beret. Zupełnie nic nie kojarzył. W wywiadzie radiowym powiedział o mnie: „Ten Łoch w berecie”. Był jeszcze styl „luźny”: buty FILA, kurtka moro, łysa głowa, szerokie spodnie, węższe u dołu, aby marszczyły się na butach. Zamiennie z Filami można było nosić żółte, zamszowe wysokie, koniecznie rozwiązane buty. Nie pamiętam jak się nazywały. W każdym razie byliśmy inni niż goście w Lenarach, słuchający Cypress Hill i House of Pain. Wielu nienawidziło nas za to. Jeden facet dopadł mnie po koncercie, przy pisuarze. Dostałem wpierdol, sikając. Zalałem się krwią i moczem. Pamiętam, że przed pierwszym ciosem usłyszałem pytanie: „Co się tak wieziesz?!”.
Wróćmy do muzyki. Postępowi raperzy szybko się znudzili. Zajęli się przetwarzaniem
tej muzyki, z lepszym lub gorszym skutkiem. Powstał postrap. Taka była Czykita. Brudna i romantyczna. Kabaretowa zabawa konwencją. Dziś hip-hop ciągnie długi ogon. Jest muzyką dresiarzy, kibiców piłkarskich, debili. Tede pozostał raperem i przestaje z ludźmi innego niż on gatunku. Lubi ich prowokować, z nudów wymyślając sobie różne role: nawciąganego koksem cwaniaka, seksistowskiego grubasa. Naprawdę jest świetnym artystą. Stoi na pozycji niedostępnej dla emsis z niskimi czołami. W dissowych wojnach będzie wygrywał aż do śmierci. „Masz styl zajebisty? – Ja mam zajebistszy! Nie będę się do ciebie mizdrzył! Kapiszi?!” Coś takiego trudno napisać. To piękne rymy, ale mój zachwyt jest czysto sentymentalny. Już za późno na takie piosenki. Potrzebna jest mutacja zmieniająca organizm nie do poznania.
Jest w Polsce trochę dobrego, nowoczesnego hip hopu: Pezet i Noon, O.S.T.R, Emade itp., ale to jeszcze nie jest przewrót. To wciąż Truskul.
Może pojawiły się już rzeczy całkiem nowe, a ja zbyt słabo się interesuję, żeby je znać? Sam już nie wiem. Dziś ledwo widać, że byłem w tym tak głęboko, bo pryzmat innych zainteresowań rozbił we mnie rapowy styl. Wiem jednak, i parę innych osób wie, że wciąż się to ze mnie sączy.

Pamiętam, że naczelnym wrogiem Czykity był freestyle i improwizacja. Rozmawialiśmy parę razy prywatnie o Twojej niechęci do jazzu. Jednocześnie stan rozkojarzenia, bezradności, rozpadu osobowości to ogólnie rzecz biorąc temat Twoich literackich tekstów. Także pod względem formy – używasz języka przesyconego dysonansem. Rozumiem, że interesują Cię przypadkowe sformułowania – to jak komuś przydarza się coś powiedzieć (polszczyzna jest prawdziwym polem minowym), przejęzyczyć. Ale sam konstruujesz obrazy, teksty i muzykę bardzo precyzyjnie. 
Mam dziewiętnastowieczne podejście do tworzenia. Nie traktuję sztuki jak „własnych słabości wystawianych na publiczny widok”. Moja pomyłka musi być dobrze udana, zaprojektowana tak, aby działała silniej niż prawdziwa. Wciąż uważam sztukę za umienie, kunszt, popis. Rozumiem to bardzo szeroko i nazywam Skillz. Jeżeli ktoś wysika się i zesra na oczach publiczności to wcale nie znaczy, że popuścił. Musi wiedzieć ile wcześniej wypić piwa, co zjeść, a przede wszystkim, gdzie i kiedy dokonać aktu, przed kim, itd. Musi też wiedzieć ilu to zrobiło przed nim i jak dawno. To jest właśnie kunszt. Rzadko który artysta przyznaje się do projektowania swoich czynów. Wielu udaje spontaniczną ekspresję. Łżą jak psy. Freestylem jest zwykle nudny i męczący. Gdy jest dobry, to znaczy, że ktoś sobie w domu poćwiczył, przynajmniej przygotował moduły.
Jeżeli potrafi żonglować modułami to ma Skillz i respekt. Jasne, że ostatecznie idzie o przekaz, bo jeśli nie mamy nic do powiedzenia, żadne umiejętności nie pomogą. Potrzebne są po to, aby naboje nie trafiały w ściany.
Trzeba wiedzieć, która jest godzina. Paradoks „siły” w sztuce polega na braku pewności, ciągłym wątpieniu w siebie. Odwrotnie niż w sporcie. Na tym skończę wywód bo czuję, że zaraz wejdę na taki poziom ogólności, że moje słowa stracą znaczenie albo zyskają przeciwne.
Co z penerstwem? Ostatnio często pada pytanie o grupę, o połączenia, o zasady i o „poznańskość”. Wszystkie są moim zdaniem strzelaniem w płot, bo omijają trzon, czyli sztukę. Powiedz coś o sztuce penerstwa nie podejmując struktury w jaką grupa jest zorganizowana. I ani słowa o Poznaniu proszę...       Istota naszego związku tkwi w duchowym pokrewieństwie, wewspólnejpoetyce. Nie należy tego szukać w warstwie formalnej. Jeśli ktoś nie patrzygłębokim rentgenem nie odkryje żadnego powinowactwa. Magda Starska napisała pod jednym ze swoich rysunków: „Rysuję jak dziecko bo już tylko to chcę”. Poeta z polonistyki, z kuflem piwa i przewieszoną przez ramię torbą na długim pasku napisałby: „Rysuję jak dziecko, bo już tylko tyle mnie” lub „…bo już dzień się zebrał w białą kroplę”… Tu chyba przesadziłem.
Artysta z innej grupy, jakiś neoniarz, napisałby to po angielsku, albo po arabsku, na bombie Little boy.
Penerstwo to życie. Proste, wielkie życie. „To ma pływać, to ma głową kiwać” [cytat z utworu TRZYHA], a nie jakieś tam rebusy.

Ta wspólna poetyka zawiera w sobie różnorodne formy. Rozumiem gdy mówisz o tym wzajemnym porozumieniu, ale penerstwo to nie tylko zjawisko, to także wspólne grupowe wystawy. Czym się charakteryzują, co w nich specyficznego?
Za szczególne, specyficzne uważam ostatnie wystąpienie PENERSTWA na
jeżyckim parkingu. Wszystko, począwszy od tytułu Dobre do domu i na dwór, a skończywszy na każdym szczególe przebiegu happeningu, było głęboko w stylu Penerów. Burdel, syf, pompa, patos w połączeniu z rachitycznością, niedomaganiem. Magda biegała w fantastycznym kostiumie po dachach samochodów, Konrad strzelał fajerwerkami, Iza zamknęła się
w wielkim świerszczu z papieru, ja czytałem do tego poemat. Obiekty były tymczasowe, rysunki nie do odlepienia od ściany (do dzisiaj tam są), a publiczność skromna i wymieszana z przypadkową. Penerstwo 100%. To było takie, że gdybym przeczytał w jakiejś książce, że kiedyś takie coś było, to bym pomyślał: „O Boże, ale wtedy było!”.

Poznań, 8.06.2009