<<< Shelly Federman, Pipeburst, instalacja w przestrzeni publicznej, The Bat-Yam International Biennale of Landscape Urbanism, Israel, 2008, dzięki uprzejmości artystki

<<< Shelly Federman, Sea & Sun, instalacja i wideo, 9. Biennale Architektury w Wenecji, 2004, dzięki uprzejmości artystki

<<< Shelly Federman, Lift, instalacja, Halalit, Tel Aviv, 2009, dzięki uprzejmości artystki

O czym jest Winda, jeden z twoich najnowszych projektów? Spędziłam trochę czasu czekając na nią. W niewielkiej przestrzeni, przypominającej korytarz biurowy, z parą foteli dla petentów, słychać było szum przesuwającej się między piętrami windy, widać było nawet w szczelinie drzwi wydobywające się z niej światło. Oczekiwanie jednak nie spełniało się. Obecność windy była iluzją, w końcu przypomniałam sobie, że to instalacja.
Ten projekt zaczął się od miejsca. Naprzeciwko mojej pracowni jest ambasada amerykańska. Trudno mi było zignorować ten fakt. Widok z mojej pracowni jest całkowicie przysłonięty przez budynek ambasady i amerykańską flagę. Zaczęło się od tego, że obserwowałam budynek, próbując zrozumieć, jakie uczucia we mnie wzbudza. Z jednej strony widziałam ludzi czekających każdego ranka w kolejce po wizę, ten upragniony kawałek papieru, który pozwoliłby im na inne lepsze życie. Ten rodzaj obietnicy. Z drugiej strony ambasada to ogromny cementowy blok, masywna bryła. Jest nieprzystępna - nie wolno się koło niej na dłużej zatrzymywać, nie ma do niej wstępu. Nie wiadomo, co jest wewnątrz. Wygląda bardzo solidnie, więc oczywiście w przypadku ataku bombowego chciałoby się być w środku.
Fascynacja kulturą amerykańską wydaje mi się dziwna. Jeden z moich poprzednich projektów, Planet Hollywood, miał być rodzajem kserokopii amerykańskiego snu. Nie ma powodu, dla którego mielibyśmy zachowywać się jak Amerykanie. Więc wychodzi z tego tania imitacja. To mnie zainteresowało.
Punktem wyjściowym było poczucie uwięzienia i pragnienie, by natychmiast znaleźć się gdzieś indziej – czy to dzięki spodkowi kosmicznemu, czy zwykłej wizie. Druga część projektu odnosi się do czekania.
Ludzie czekają, bo wierzą w rozwiązanie, które szybko zabierze ich dokądś indziej. To śmieszny koncept. Tak się nigdy nie dzieje. Dokądkolwiek jedziesz, zawsze zabierasz tam siebie. Poza tym, ten projekt jest dla mnie bardzo osobisty. Spędziłam 8 lat w Nowym Jorku. Doznałam tam tego pragnienia, by znaleźć się gdzieś indziej, wiary w to, że musi istnieć jakiś skrót, jakaś winda, guzik, po naciśnięciu którego, pojedziesz dokądś indziej. Ale to się nigdy nie zdarza.
Podczas pracy nad tym projektem odwiedziłam wiele miejsc. Rozmawiałam z naukowcami na temat światła i jego prędkości, na temat Alberta Einsteina
podróżującego windą i wciąż pozostającego w tym samym punkcie, na temat miejsca, w którym człowiek przestaje się starzeć… Z tym projektem wiąże się wiele myśli. Dla mnie łączy się z uczuciem, że wciąż na coś czekamy i w ten sposób godzimy się na różne rzeczy, ponieważ coś takiego jak bycie pasywnym nie istnieje w moim przekonaniu. Będąc pasywnym bierzesz udział w tym, co się aktualnie dzieje. Bezsilność czekania i pasywność łączy się z poczuciem nadchodzącej katastrofy. I właśnie ten aspekt najbardziej mnie interesuje. Czytałam ostatnio książkę Slavoja Žižka Welcome To the Desert Of the Real, w której pisze o wydarzeniach 11 września. Uważa, że żyjemy w miejscu, które jest tak oderwane od rzeczywistości, że nieustanne oczekiwanie katastrofy pozwala się z nią złączyć. Nie ma realnej katastrofy. Tworzymy ją w konsekwencji poczucia odrealnienia. Uznałam to za interesujące. Żyjemy w miejscu, które jest ekonomicznie rozwinięte, tworząc idee katastrof i bomb atomowych. Czemu ta wizja pochodzi właśnie stąd? Według mnie chodzi o brak integracji z samym sobą. Wciąż staramy się być kimś innym lub gdzieś indziej. Ta luka stwarza ogromny problem. W ten sposób postrzegam Izrael.

Sądzisz, że jest sens w działaniu, w podejmowaniu wysiłku? Nie lepiej poczekać aż wszystko się poplącze i tak skomplikuje, że złe lub dobre rozwiązanie samo będzie musiało się znaleźć?
Moja odpowiedź brzmi: oczywiście, że jest sens w działaniu! To powód, dla którego powstał mój projekt. Wybieram sytuacje, które są groteskowe czy ekstremalne, a jednak wiarygodne i pokazuję ich niedorzeczność. A wszystko po to, by zakłócić w ludziach zastany porządek, pomóc im zintegrować się z rzeczywistością tak, aby wreszcie zaczęło im zależeć. Ogromnej części ludzi wcale nie zależy. Chciałam kazać im czekać na windę, która się nigdy nie zjawia, stworzyć sytuacje, w których poczują się niekomfortowo po to, by zdali sobie sprawę, że rzeczy, które dzieją się wokół są ważne, że oni mają moc, by coś zmienić. Nie umiem podać żadnych rozwiązań, ale żyjemy w kapitalistycznym świecie, gdzie liczy się właśnie kapitał, więc władzę mają konsumenci. Mogą wprowadzać zmiany, decydować. Problem w tym, że ludzie nie zdają sobie sprawy z reakcji łańcuchowej własnych zachowań. Gdy zaczynasz rozumieć, w czym bierzesz udział i jakie wiążą się z tym implikacje, jesteś w stanie dokonać wyboru, coś zmienić, po raz pierwszy zamanifestować poglądy. Niektóre siły są pozostawione samopas. Nie są poddawane krytyce. Ci, którzy potrafią myśleć inaczej, powinni częściej zabierać głos. W przeciwnym razie bierzemy udział w czymś, co nie doprowadzi nas do najlepszych rezultatów. To mnie martwi.

Sea & Sun, twój projekt prezentowany na 9. Biennale Architektury w Wenecji w pawilonie izraelskim odnosił się do beztroskiej przestrzeni, jaką jest plaża. Przedstawiłaś ją jako pole bitwy – nie tylko politycznej, ale i ekonomicznej. Ten projekt pokazuje, że najprostsza radość, jaką daje słońce, jest nam odbierana przez rzucające cień na miasto wielopiętrowe budynki hoteli budowane tuż nad brzegiem morza. Co w takim razie nam pozostaje? Ten temat wzbudza coraz poważniejszą dyskusję. Opozycja wobec działań deweloperów jest coraz mocniejsza. Nie chodzi tylko siłę i o pozycję ekonomiczną. Chodzi też o to, co wytwarzasz po drodze. Jeśli tworzysz okropną architekturę, niszczysz kulturę. Kiedy wszystko prywatyzujesz, to co ci pozostaje? Większość społeczeństwa nie ma poczucia, że posiada prawo głosu. Ja staram się mówić głośno. Ale nie postrzegam siebie jako indywidualistki. Czuję, że jest wiele osób, które myślą podobnie. Ja wyrażam się poprzez sztukę, a inni na innych polach. Istnieją politycy, którzy myślą jak ja, i rozważają podobne zagadnienia. Chcą uczynić ten świat lepszym, nie niszcząc tego, co do tej pory zostało osiągnięte. To ludzie, którzy także mają obawy, że nie wszystko zmierza we właściwym kierunku.

A jakie są najważniejsze wartości dominujące w przestrzeni publicznej w Izraelu?
Nie jest jasne, co stoi za decyzjami dotyczącymi architektury. Pragmatyzm, taniość. Często wybiera się najtańsze materiały. Być może dzieje się tak również dlatego, że klasa rządząca to byli wojskowi. Oni myślą stereotypowo. Pragną ładnych budynków ze szpalerem drzew. Wszystko jest schematyczne i przesiąknięte pragmatyzmem. Nie bierze się pod uwagę kultury. Choć w Izraelu istnieje wspaniała społeczność kulturalna. Ale jeszcze nie daje się jej wolnej ręki. W tym leży problem.

Co cię najbardziej interesuje? Na czym w szczególności skupisz się podczas realizacji przyszłych projektów?
Mój kolejny projekt dotyczy oczekiwania. Nie ma nic gorszego niż czekanie. To jak powolna śmierć. Z tego częściowo wynika moje wewnętrzne poczucie nieszczęścia. Chciałabym spędzić cały dzień na plaży, ale z drugiej strony nie mogę nie widzieć tego, co się dzieje. Izrael to miejsce pełne ekstremów. Tu trzeba być aktywnym. Nie ma innego wyboru. Jeśli nie jest się aktywnym, lepiej mieszkać gdzieś indziej. Możliwość wypowiedzi, myślenia, działania, to dla mnie duże osiągnięcie. Tutaj to bardzo trudne. Tegoroczne działania wojenne w Gazie poparło 80% izraelskiego społeczeństwa. Trudno było spotkać osobę, która była przeciwna wojnie.

Jak to możliwe?
Istnieje generalne przekonanie, że są tacy, którzy nas nienawidzą i chcą nas zniszczyć. Dla mnie takie myślenie o obłęd. Wolę zginąć od bomby atomowej niż żyć, myśląc w ten sposób. To płytkie myślenie. Wcale nie boli mnie fakt, że Arabowie mnie nie lubią. Mieszkamy tutaj i już. Być może muszą minąć setki lat, by przyzwyczaili się do tego faktu. Nie czuję się znieważona ich postawą. Fakt, że mieszkając tu potrafię myśleć inaczej, choć nie zawsze umiem to wyrazić, jest dla mnie dużym osiągnięciem. Tu trzeba być ogromnym indywidualistą, niemal wariatem, by myśleć w ten sposób. Szczególnie dlatego, że otrzymujemy tu bardzo nacjonalistyczne wychowanie. Trzeba przejść długą drogę, by móc to zakwestionować. Dla mnie to była niesamowita podróż. Jak wszyscy w Izraelu służyłam w armii (kobiety 2, mężczyźni 3 lata obowiązkowej służby wojskowej – przyp. red). Musiało upłynąć 10 lat, żebym zdała sobie sprawę, w czym tak naprawdę biorę udział. Wielu moich przyjaciół, którzy służyli w wojsku, też zaczęło kwestionować tradycyjną postawę. To trudne sprawa, bo w pewnym sensie czujesz się zdradzonym. Wychowujesz się wierząc w coś, a potem zdajesz sobie sprawę, że to nie jest pełen obraz sytuacji. Jakiś czas temu podczas rozmowy z przyjaciółmi rodziców, zostałam zapytana: „Czy jesteś gotowa na to, że Izrael mógłby przestać być krajem Żydowskim?”. Ja oczywiście rozumiem potrzebę miejsca, gdzie Żydzi mogliby czuć się bezpiecznie. Ale jednocześnie Izrael to ziemia o tradycji liczonej w tysiącach lat. Mam poczucie, że trzeba się zdefiniować na nowo. Ja przede wszystkim czuję się Izraelką, a potem Żydówką. Właśnie dlatego byłabym w stanie zaakceptować nie-żydowskiego prezydenta, a nawet powiem śmiało - arabskiego prezydenta. Nie dzielę obaw poprzedniej generacji związanych z utratą tożsamości, byciem wymazanym. Arabski Izraelczyk w moim mniemaniu nie  powinien się różnić ode mnie. Błędem są izraelskie wysiłki skupiające się na tym, by inne religie nie posiadały głosu czy władzy. Na demokracji zależy mi bardziej niż na religii. Nie mam też potrzeby, by całkowicie kontrolować  jedno z najbardziej uświęconych miejsc, jakim jest Jeruzalem. Dlatego na pytanie zadane przez przyjaciół rodziców odpowiedziałam: „Czemu nie?”. Dla nich to był koniec dyskusji. Rozumiem ich argumenty, ale problemem tego  miejsca jest fakt, że narodziło się z tragedii. I teraz przez to na wszystko mamy usprawiedliwienie.

A nie obawiasz się, że Izrael mógłby przestać istnieć?
Nie mam takich obaw. Izrael może przejść mutację. Zmienić się. W moich marzeniach staje się miejscem o charakterze mieszanym,  ródziemnomorskim. Dla mnie to piękne marzenie, a nie obawa. Łatwo można wpędzić się w paranoję, że wszyscy zginiemy, nie mając gdzie żyć. Jest taka ewentualność. Zdaję sobie sprawę, że ta paranoja nie wzięła się znikąd. Ale ja osobiście nie czuję się przerażona. Może dlatego, że długo mieszkałam za granicą. Nie ma nic strasznego w byciu Żydem, Amerykanem czy Włochem. To jest w porządku.

Jeśli wszystkie działania w przestrzeni publicznej stają się manifestacją światopoglądową, to czy natura tych artystycznych interwencji zmienia się w tak intensywnym od znaczeń środowisku, jakim jest teren należący do Izraela?
Wierzę w reakcję łańcuchową. Uważam, że ludzie w ogromnym stopniu oddziałują na siebie wzajemnie. Im bardziej działają w ten czy inny sposób, tym bardziej wpływają na środowisko. Dlatego uważam, że ważne jest, by zabierać głos. Wystarczy wpłynąć na jedną osobę, zmienić jej sposób myślenia, stworzyć wyrwę w dotychczasowej ideologii. Mnie przytrafiło się właśnie coś takiego. Zmieniło się całe moje życie, zmienił się mój punkt widzenia. Noszę te zmiany głęboko w sobie, wierząc, że każdy człowiek jest na nie gotowy. Dlatego nie jestem osobą, która dąży do konfrontacji. Uważam, że nawet asertywne osoby mogą być podatne na zmiany. Ale trzeba to zrobić właściwie. Najpierw pozwalasz ludziom na radość, a potem konfrontujesz ich z tym, co niewygodne. Tylko tak możesz coś osiągnąć.

A co takiego spowodowało te zmiany, to „kliknięcie” w twoim życiu?
Życie w armii i wyjazd zagranicę. Pamiętam, gdy mieszkając w Nowym Jorku przyglądałam się grupie Koreańczyków, którzy siedzieli trzymając swoją flagę narodową. Zadałam sobie wtedy sprawę, że ludzie w podobny sposób odczuwają narodową tożsamość. Nie tylko ja ją czuję. Ta zmiana była spowodowana konfrontacją z nowymi ideami, ludźmi, sztuką. Sztuka wspaniale potrafi otwierać umysł, w sposób pozbawiony brutalności. Dociera do serca, emocji, pozwala doświadczać. Pomaga poczuć i zobaczyć rzeczy z innej perspektywy. To wszystko mnie otworzyło, stałam się łagodniejsza, gotowa przyjąć punkt widzenia innych. Zaczęłam mieć też dość tego traumatycznego doświadczania rzeczywistości. Wszystko zmieniło się po ataku bombowym, którego byłam świadkiem. Wszystko wyglądało inaczej niż to, co widzimy w telewizji. To było zaraz po zakończeniu mojej służby wojskowej. Zdałam sobie wtedy sprawę, że chyba czegoś nie rozumiem. Że musi być inny sposób patrzenia na to, co się dzieje. Że znalazłam się w ślepym zaułku i mogę tak bez końca postrzegać kogoś jako wroga, nie rozumiejąc zupełnie skąd i dlaczego przybywa. Przecież atak bombowy to czyste szaleństwo. Nie da się tego racjonalnie wyjaśnić. Zrozumiałam, że są inne sposoby patrzenia na tą sytuację. W wojsku służyłam w wywiadzie i miałam do czynienia z terroryzmem. Wtedy myślałam według schematu: trzeba wytropić tych ludzi i zabić ich. Ale nie da się przecież ich wszystkich zabić. Musiałam spojrzeć głębiej. Kim są ci ludzie? Dlaczego to robią? Co ja właściwie robię? Postawiłam sobie te wszystkie pytania. To przykre, że zaczynasz czuć dopiero wtedy, gdy spotka cię coś strasznego, jakaś katastrofa.

Wielka struga wody, strzelająca na parę metrów w górę imitacja awarii rury wodociągowej, to instalacja, którą przygotowałaś na Bat Yam  Biennale of Landscape Urbanism w 2008 r. Ten projekt jest interesujący szczególnie dlatego, że odnosi się do destrukcji.
Projekt Pipeburst w Bat Yam miał sprawić, by ludzie czuli przyjemność,  mówiąc o katastrofie. Gdy w Nowym Jorku byłam świadkiem ataku na  WTC, widziałam Izraelczyków rozmawiających o tym, że Izraelczycy na pewno lepiej przeprowadziliby akcję ratunkową. Zdawali się zupełnie oderwani  od rzeczywistego zdarzenia. Jest w tym coś przewrotnego. Ta niemożność  realnego odczuwania. To znaczy, że nie potrafisz spojrzeć głębiej, zauważyć detali.
Ważne, byśmy mogli zadać sobie pytanie: czy my musimy wszystko usprawiedliwiać  Holokaustem? Czy nie możemy znaleźć innej motywacji do  działań? Na przykład miłości, pragnienia czegoś pozytywnego? Czemu wszystko musi być wynikiem trudności? To jest jak nałóg. To staje się sposobem  na życie. Albo żyjesz czując się upokorzony czy przerażony czymś i to daje ci siłę, albo działasz inaczej, podejmujesz własne wybory. To są  dwie opcje. Projekt w Bat Yam miał stworzyć miejsce spotkań w zatłoczonym mieście, w którym nie ma przestrzeni służącym spotkaniom. Chciałam wykreować katastrofę, bo ludzie kochają katastrofy. I to było niesamowite, jak wielki był sukces tej instalacji. Dziesiątki i setki osób gromadziło się wokół niej i rozmawiało. Zdawało się, że ci ludzie nie mają swojego życia, że są znudzeni. Oni po prostu chcieli rozmawiać o tej katastrofie.  Ja generalnie opieram się negatywnemu myśleniu. Wolę być pozytywną osobą. Bycie pozytywnym w tym kraju to największa aktywność, na którą można się zdobyć (śmiech).

Tłumaczenie: Paulina Jeziorek

Shelly Federman (ur.1975) - ukończyła School of Visual Arts w Nowym Jorku. Tworzy instalacje, prace wideo, ilustracje. Zajmuje się także fotografią i filmem. W 2004 r. projekt jej autorstwa Sea & Sun został zaprezentowany na 9. Biennale Architektury w Wenecji. Jej prace były pokazywane również w Kalisher Gallery, Tel Aviv Museum i Herzliya Museum of Contemporary Art. Mieszka w Tel Awiwie.