O roli inicjatyw oddolnych, elastycznym projektowaniu i strategii włączania potrzeb użytkowników w proces planowania przestrzeni miejskiej, z architektką Olą Wasilkowską rozmawia Bogna Świątkowska.

<<< Aleksandra Wasilkowska, Bezinteresowna przestrzeń miejska, wizualizacje

O czym świadczy polska przestrzeń miejska? Czego się o niej nauczyłaś dzięki narzędziom poznanym na zachodzie Europy? 
Patrzę na przestrzeń miejską jak na pole walki, na którym ścierają się dwa nurty, ten odgórny, urzędowy, utożsamiany z porządkiem i ten oddolny, społeczny, utożsamiany z chaosem. Jak w Polsce zapytasz kogoś, co mu najbardziej przeszkadza w polskich miastach, to mówi „chaos”. I tak chaos jako coś wstydliwego stał się etykietką Warszawy. Paradoksalnie nieporządek to ukryta, choć wstydliwa potrzeba wszystkich, bo jak jedziemy na wakacje nad Morze Śródziemne i lądujemy w średniowiecznej wiosce, to uwodzi nas właśnie ten brak regulacji, dobrze się w nim czujemy. Fotografujemy pomniki i monumentalne budowle jako trofea z wakacji, ale na kawę chowamy się w lokalnej knajpie z oknem na uliczny tygiel. 
Myślę, że to, co jest naszym paraliżującym obciążeniem, to postrzeganie tych dwóch sił jako wzajemnie się wykluczających. Chaos nie jest zagrożeniem dla porządku, tylko jego dopełnieniem. Wszystko później jest raczej kwestią formy. Bo przecież chaos może być piękny, a porządek brzydki. Uliczny bazar nie musi być eksterminowany, to przecież zdrowe zjawisko, wręcz miastotwórcze, powinien jednak przyjąć piękną formę. Według mnie rolą architekta jest właśnie zamykanie naturalnych procesów miejskich w piękne formy, a nie postulowanie czystej i samowystarczalnej architektury, której zamknięta forma nie potrzebuje ludzi. 
A wracając do Twojego pytania, walka na polu przestrzeni miejskiej świadczy o samoudręczeniu się ludzi porządkiem i czystością, bo jak coś spontanicznie wyrośnie, to sami chcemy to wyplenić i zdławić w zarodku. Dyskusja wokół przestrzeni miejskiej w Polsce pokazuje iluzoryczną wiarę w autorytarny porządek. Demistyfikują tę iluzję dwa skrajne przykłady: nowego i czystego, ale wyjałowionego Pasażu Wiecha i brudnego, ale jakże żywego marketu Europa. Porządek i czystość nie gwarantuje dobrej jakości przestrzeni i naszego dobrego samopoczucia. Jak w Paryżu zapytasz kogoś, co mu najbardziej przeszkadza w mieście, to powie: ta twarda skorupa, w której nie ma miejsca na spontaniczność…

Czy przesadne akcenty na partycypację społeczną nie prowadzą na manowce? Jak pogodzić wrażliwość na potrzeby mieszkańców z autorytarnością zawodu architekta? 
Ciekawe, jak ludzie – nie tylko architekci – mocno wierzą w kontrolę. Kiedy spojrzysz na miasto w makroskali, to choćby nie wiem jak autorytarni byli architekci i urbaniści, i choćby nie wiem ilu Haussmannów ryło i czyściło tę brudną tkankę, jaką jest miasto, i tak w efekcie będzie ono przypominać coś w rodzaju grzyba – narośl na ziemi ewoluującą bez wyraźnego kierunku i porządku. A jak się przyjrzysz wnikliwiej tej chaotycznej tkance, to widzisz, że w całym tym pozornym, niekontrolowanym chaosie jest jednak ukryty porządek. Nie jest on efektem pracy jakiejś jednej mądrej głowy, ale właśnie rodzi się jako suma wszystkich oddolnych działań, czyli tego, co Ty nazywasz partycypacją, a ja wolałabym nazwać samoorganizacją. Czyli inteligencją zbiorowych działań. Akcenty na partycypację nie są więc przesadne, bo partycypacja po pierwsze jest czymś, co istnieje zawsze (patrz samoorganizacja i samoregulacja sieci, np. fenomen Wiki) i nie jest równoznaczna z pozwoleniem na zbudowanie każdej budy na rogu ulicy. Ale jeśli pojawi się już dwudziestu, co taką budę chcą postawić, to może centrala powinna się nad tym zastanowić. Myślę, że nie ma konfliktu pięknej przestrzeni z planowaniem oddolnym. W skali miasta wierzę w negocjacje pomiędzy urzędem a mieszkańcami. My się tych negocjacji dopiero uczymy. Politycznie transformacja już nastąpiła, natomiast w zakresie planowania miast wciąż rządzi się centralnie. Powinny powstać nowe narzędzia ułatwiające negocjacje. Architekci nie powinni fetyszyzować detalu architektonicznego, ale wychodzić w teren, badać tendencje zbiorowych zachowań i próbować tłumaczyć to oficjałom. Coraz więcej architektów wybiera drogę badania miasta i mediacji, co zdecydowanie zmniejszy przepaść pomiędzy partycypacją a decydentami.

Jakie wnioski z organizacji przestrzeni miejskiej wyciągasz dla siebie, dla swojej pracy zawodowej? 
Staram się zapraszać do współpracy ludzi, którzy mają inną perspektywę i mogą spojrzeć na kwestie miejskie czy architektoniczne z ukosa. Pracowałam z badaczem z Instytutu Nauk Złożonych w Paryżu (complex science), zrobiliśmy razem bardzo ciekawy projekt strategii dla Zagrzebia – MultiCity Disorder, nawiązujący do procesu defragmentacji Jugosławii po upadku komunizmu (Multiple Personality Disorder to pojęcie z psychologii określające rozszczepienie świadomości w wyniku przeżytej traumy). Później założyliśmy kolektyw Meso (wspólnie z Angelique Chedemois i Tam-Kien Duongiem) i spotykamy się przy różnych projektach na linii Paryż–Berlin–Warszawa. Forma współdziałania odpowiada mi najbardziej, gdyż daje pewien dystans wobec lokalności. Myślę, że architektura powinna być glokalna: mieć sens w skali makro i mikro. Czasami wydaje mi się, że nasze dyskusje o mieście czy architekturze tracą kontekst globalny, mamy tendencje do dyskutowania na tematy czysto budowlane, analityczne, bez szerszego kontekstu i syntezy. Bez szerszych odniesień dyskusja prowadzi do zapętlenia i samowyjałowienia.

Jakie strategie powinny być przyjmowane wobec projektowania miast? Społeczeństwo i miasto są dynamiczną i ewoluującą strukturą. Takie też powinno być projektowanie miasta. Nielinearne, elastyczne i jak najdalsze od tzw. planu. Ponieważ nie możemy przewidzieć dokładnie, jakie będą społeczne potrzeby, więc strategia wzrostu dzielnicy powinna być matrycą zdolną ewoluować w czasie. Projektowanie całej dzielnicy na zasadzie jednego, skończonego gestu wydaje się pociągające, bo daje wrażenie panowania nad tym mrowiem, ale często kończy się fiaskiem. Przykładem jest Plac Defilad, który od momentu wylądowania na nim UFO jest niezabudowany. Co kilka lat przeprowadzane są konkursy, powstają nowe urbanistyczne pomysły i wizje. Uwielbiam to słowo: wizja. Widzę wtedy falującego wizjonera z rozwianym włosem, który w szale twórczym kreśli te eliptyczne aleje i monumentalne place. A mrowie robi swoje: handluje, parkuje, chodzi po niewytyczonych ścieżkach i chce kłaść się na trawie. I dlatego te modernistyczne wizje katorżniczo porządkujące miasto nie powstają, bo ignorują jego złożoną istotę. A jak powstają, to szybko degradują się pod wpływem żywiołu ludzkiego. 
Planowanie miasta powinno opierać się na innych zasadach – nie kontroli i przeciwdziałaniu, ale regulowaniu i współdziałaniu. Regulowanie tkanki powinno wynikać z analizy oddolnych procesów (przepływ mas ludzi, proporcji funkcji, ilości i jakości połączeń pomiędzy nimi), a także z warunków klimatycznych (dostępności światła, natężenia wiatru czy hałasu). Relatywnie tradycyjną urbanistykę powinna zastąpić nowa dziedzina nauki badająca systemy złożone (complex systems). Jedną z ważniejszych postaci badających miasto jako system zależności jest Michael Batty z CASA (Center for Advanced Spatial Analysis) w Londynie. Władze Londynu współpracują z nim przy opracowaniu różnych strategii np. podczas festiwalu w Camden Town, kiedy nagle zagęszczenie ludzi w dzielnicy wzrasta dziesięciokrotnie. Batty przy pomocy analiz i symulacji komputerowych opracował system regulacji tłumu, ustalając miejsca przystanków, szerokości przejść i system barier. Miejsca niedrożne czy konfliktogenne mogą być regulowane w czasie rzeczywistym dzięki opracowanym wcześniej komputerowym modelom przestrzennym. Dzięki nowym narzędziom projektowanie miasta może wynikać z syntezy analiz nie tylko ruchu, ale też warunków klimatycznych, dźwiękowych czy fluktuacji polityczno-ekonomicznych. Sztywny plan zamieniony na elastyczną strategię pozostaje zawsze aktualny.

Powiedziałaś mi kiedyś, że takie usztywnione projektowanie wynika z tego, że jest za mało kobiet architektów. Co by się zmieniło, gdyby było ich więcej? 
Zmieniłoby się to, że kobiety czułyby się lepiej we własnym mieście. W Polsce rzadko zdarzają się faceci architekci myślący o tym, że kobieta po urodzeniu dziecka siedzi w domu sama, a jak już zimą zdobędzie się na wyprawę z wózkiem przez tor przeszkód, to ląduje w centrum handlowym, bo tylko tam może w cieple bez zobowiązań pobyć wśród ludzi. Albo że przydałby się kranik przy placu, żeby latem umyć dziecku ręce. Nie chodzi tylko o kwestie doświadczenia macierzyństwa. Kobiety architektki widzą architekturę w szerszym kontekście i myślą o procesach społecznych. Mężczyźni mają tendencję do fetyszyzowania i formalizowania obiektów, myślenia o przestrzeni hierarchicznie. Nie twierdzę, że to jest reguła, ale w Polsce, poza kilkoma wyjątkami, przestrzeń jest kształtowana przez mężczyzn. Chciałabym, żeby było więcej takich architektek, jak Magdalena Staniszkis czy Ewa Kuryłowicz, które myślą globalnie i społecznie. To między innymi Joanna Rajkowska sprawiła, że o przestrzeni publicznej mówi się w Warszawie inaczej. Ona wchodzi przez szczeliny jak wirus i rozsadza skostniały system od środka. To świetna strategia, bo opór materii jest zbyt duży. Frontalne próby zmian mogą boleć. Może sposobem na duże zmiany są małe inicjatywy, na zasadzie ewolucji a nie rewolucji. A kobiety mają naturalny dar elastycznego działania. Przykładem jest też Twoja Fundacja, która ma ogromne pole rażenia, mimo że do niedawna mieściła się na 5m kwadratowych. To jak efekt motyla, którego trzepotanie skrzydełek może wywołać tornado w drugiej części świata.

Twój projekt BPM(+n) to oddolny model tworzenia przestrzeni publicznej. Czy użytkownicy miast są przygotowani do samoorganizacji, nie doraźnej, bo z tym u nas nie jest źle, ale będącej częścią zasad działania miasta? |
W projektach Bezinteresowna Przestrzeń Miejska (+n), Miasto Symbiotyczne czy MulitiCity Disorder punktem wyjścia było stwierdzenie, że najlepiej działającymi przestrzeniami publicznymi są strefy, gdzie użytkownicy według ogólnie przyjętych reguł organizują się sami. Samoregulująca się, oddolnie tworzona przestrzeń nie może być martwa, bo rodzi się z realnej potrzeby. Chociaż, tak jak we wszystkich procesach naturalnych, może prowadzić do konfliktów lub katastrofy estetycznej. Stąd potrzebna jest punktowa regulacja lub formalna akupunktura. W moich projektach nawiązuję do Formy Otwartej Hansena, czyli architektury jako tła, zdolnej ewoluować. Projekty są określonym naczyniem, w które użytkownicy mogą wlewać swoją treść. W przypadku Bezinteresownej Przestrzeni Miejskiej jest to połączenie działania odgórnego (top down), globalnego w rodzaju „dajemy Wam przykryty krajobraz w mieście, a Wy możecie go lokalnie przywłaszczyć według wspólnie wypracowanych zasad” (zero handlu, ale leżenie na trawie dozwolone itp.). Tę strategię wciągania różnych potrzeb użytkowników w budowanie przestrzeni nazwałabym Przestrzenią Modyfikowaną Genetycznie, czyli łączącą ze sobą pozornie sprzeczne funkcje (jak transgeniczna sałata opracowana w PAN-ie, produkująca szczepionkę na zapalenie wątroby typu B). Taka przestrzeń byłaby sumą różnych potrzeb: tych oddolnych (botom up) zapewniających tętniące życie i tych wysokich, pełniących określone z góry funkcje. Nie miałabym nic przeciwko temu, żeby nasze Muzeum Sztuki Nowoczesnej było taką transgeniczną hybrydą, gdzie na parterze będą stragany, a na górze sztuka. Taki twór byłby żywą tkanką i kompletnie nowym symbiotycznym modelem instytucji publicznej. Nie wiem, dlaczego handel uważany jest za coś strasznego. Przecież szczęki z gazetami też są nad Sekwaną (tak jak kwiaciarki i drobni handlarze), tylko że tamte są ładne, a nasze nie. Tamtejszym kupcom nie powiedziano „wynoście się”, tylko ktoś im pokazał, że te budki mogą być ładne, z takich a takich materiałów, w określonej formie. Skończyłabym z segregacją i zakazami, bo to prowadzi tylko do wewnętrznej choroby.

Jakie procesy w projektowaniu interesują Cię najbardziej? 
Szukam i uczę się narzędzi, które pozwolą mi kształtować projekty oparte na procesie ewolucji i adaptacji, a nie na jednym formalnym geście. Teraz dzieje się cicha rewolucja technologiczna w postaci projektowania parametrycznego. Myślę, że w przyszłości scripting, czyli kod matematyczny jako metoda i narzędzie będzie tak dostępny i powszechnie używany jak kiedyś kalka i deska kreślarska. Dzięki temu będziemy mieli łatwość przekładania złożonej rzeczywistości na architekturę. To narzędzie pozwala symulować procesy występujące w naturze, określone ogólnie jako systemy złożone. Pozwala więc na uchwycenie wielości i zmienności naszego środowiska. Z natury chciałabym czerpać nie formy, ale zasady działania, jak adaptowalność czy emergencja. Pewien grzyb (dyctyostelid) większość swojego życia spędza w postaci oddzielnych jednostek komórkowych, z których każda przemieszcza się na swój własny sposób. W kiepskich warunkach komórki scalają się w jeden organizm. Kiedy warunki stają się przychylne, a pożywienie łatwo dostępne, organizm rozpada się znów na części. Grzyb ten oscyluje pomiędzy bytem pojedynczym a ławicą i jest to jego strategia na adaptację i przetrwanie. To, co jest w nim najciekawsze, to moment, w którym bez sygnału komórki centralnej, ławica komórek scala się w jedność, komunikując się ze sobą chemicznie. 
Albo struktura łodygi, która składa się w przekroju z połączonych ze sobą rurek. Wyginając się, kurczą się rurki z jednej strony a rozciągają z przeciwnej. Dzięki temu, że poszczególne rurki ze sobą współdziałają i zmieniają proporcjonalnie swoją skalę, łodyga nie łamie się na wietrze, tylko wygina. 
Projektowanie struktur architektonicznych czy urbanistycznych może więc posługiwać się analogicznymi strategiami, jakie występują w naturze czy w sieci.

W jakim stopniu – na przykładzie Warszawy – polityka obecnie kształtuje miasto? 
Jeśli przez politykę rozumiesz działania urzędów, to według mnie w niewielkim. Wszystkie zjawiska, które doceniam, to są inicjatywy oddolne. Nie przeceniałabym roli centralnej ręki. Polityka jest sumą naszych mikroruchów. Był krzyk na placu Grzybowskim i urzędnicy uwzględnili to w warunkach konkursu na modernizację placu. Oczywiście opór materii jest duży, a zmiany mozolne, ale nieuchronne. Kwestia, żeby wszyscy uwierzyli, że są składową systemu i nie unikali odpowiedzialności. Wszystko zaczyna się na własnym podwórku, a suma tych podwórek to miasto. Nawet jeśli pojedyncze inicjatywy nie udają się, to ich suma i tak działa na erozję starego systemu myślenia.

Aleksandra Wasilkowska (1978) – dyplom na Wydziale Architektury i Urbanistyki Politechniki Warszawskiej oraz dyplom z wyróżnieniem w Ecole d’Architecture de Bretagne, od 2006 prowadzi własne studio projektowe w Warszawie. Otrzymała wyróżnienie w konkursie na ogród w Pontivy we Francji oraz w konkursie na projekt pawilonu informacyjnego dla Muzeum Żydowskiego w Warszawie. Współzałożycielka kolektywu Meso (wspólnie z Angelique Chedemois i Tam-Kien Duongiem), zajmującego się m.in. zagadnieniami miejskich systemów złożonych (complex systems), autorka (wraz z Krzysztofem Żwirblisem) projektu Bezinteresowna Przestrzeń Miejska, którego pierwsza odsłona prezentowana była w 2007 na Dworcu Wschodnim w Warszawie. 
www.olawasilkowska.com