ELEMENTAL to chilijska organizacja zajmująca się budową socjalnych, niskobudżetowych osiedli, i jednocześnie tych osiedli nazwa. Pierwsze z nich powstało w iquique w Chile: na dość sporym kawałku terenu przez lata zajmowanym przez nielegalnie zbudowane, substandardowe domy, lokalne władze postanowiły stworzyć od nowa zespół mieszkaniowy, w całości finansowany ze środków publicznych. Pieniędzy było mało: cena gruntu wraz z kosztami wykonawstwa i materiałów nie pozwoliły na budowę tego, co w chilijskich realiach uchodzi za przyzwoity, choć skromny standard. Efektem tego jest projekt, który nie jest ani zespołem domów jednorodzinnych, ani zabudową wielorodzinną – jest trzykondygnacyjną strukturą składającą się z dużej liczby jednostek, które rozmieszczono wokół kilku dziedzińców i w których mieszkania/ domy zlokalizowano na parterze i na dwóch wyższych piętrach. Każde mieszkanie oddano mieszkańcom jako niewykończone, wyposażone jedynie w kuchnię, łazienkę, pomieszczenie ogólnego przeznaczenia i przestrzenny potencjał. Mieszkańcy mogą, w ramach własnych umiejętności i własnego gustu, rozbudować je, co z jednej strony indywidualizuje przestrzeń osiedla, zaś z drugiej strony, dzięki podjętym przez architektów decyzjom, nie niszczy specyficznego ładu urbanistycznego całego zespołu.

Alejandro Aravena to spiritus movens całego przedsięwzięcia, chilijski architekt w sile wieku, wykładowca amerykańskich i chilijskich uczelni oraz laureat – właśnie za osiedle ELEMENTAL – Srebrnego Lwa tegorocznego Biennale Architektury w Wenecji dla najbardziej obiecującego architekta młodego pokolenia. To także autor pokazywanego, również w Wenecji, projektu budynku warsztatów artystycznych w niemieckiem Weil am Rhein, wykonanego na zamówienie znanego producenta mebli Vitra. Z Arajendro Araveną o projekcie ELEMENTAL, o jego przestrzeniach prywatnych i publicznych, rozmawiają Kamila Rogowska i Roman Rutkowski.

<<< ELEMENTAL, prototyp, projekt: 2008, realizacja: 2008, Triennale di Milano. Fot. Marcin Kwietowicz

 <<< Elemental iquique: kompleks 93 domów, projekt: 2003, realizacja: 2004, Quinta Monroy, iquique. Chile. Dzięki uprzejmości Alejandro Aravena.

<<< Elemental iquique: kopleks 93 domów, projekt: 2003, realizacja: 2004, Quinta Monroy, iquique. Chile. Dzięki uprzejmości Alejandro Aravena.

Jakie to było uczucie, kiedy na weneckim Biennale Architektury wystawiałeś projekty jednocześnie jako architekt dla biednych (projekt ELEMENTAL) oraz dla bogatych (projekt Vitra)?

Pracując przy projektach o wysokim budżecie i dużych oczekiwaniach wyedukowanego architektonicznie inwestora – takich jak Vitra – uczymy się tworzenia architektury o najwyższym stopniu wyrafinowania w każdym możliwym sensie. Pracując przy projekcie ELEMENTAL, gdzie na realizację projektu otrzymujemy minimalne środki finansowe, musieliśmy zrobić architekturę odpowiadającą wyłącznie na najbardziej podstawowe potrzeby. Jak widać, pracujemy w różnych, często skrajnych do siebie warunkach, które pozornie wymagają od architekta całkowicie odmiennego sposobu pracy, a które tak naprawdę niewiele się od siebie różnią. Po prostu w każdym przypadku staramy się udzielić najlepszych i najwłaściwszych odpowiedzi na zadane nam architektoniczne pytania.

Co czułeś odbierając nagrodę Srebrnego Lwa za projekt ELEMENTAL, który tak znacząco różnił się od uważanej za nieudaną i samolubną wystawy w Arsenale?

Po pierwsze to było zupełne zaskoczenie. Kiedy zostaliśmy zaproszeni na Biennale, zupełnie nie przypuszczaliśmy, że będziemy brali udział w rywalizacji o jakąkolwiek nagrodę. Do Wenecji przyjechałem z okazji konferencji na temat projektu Vitra i związanej z tym projektem wystawy. O Srebrnym Lwie dowiedziałem się telefonicznie z Chile, a szczegóły poznałem dopiero ze strony internetowej Biennale. Jak się czułem? Na pewno wyróżniony. Ale nie indywidualnie. To wyróżnienie dla całej grupy ELEMENTAL, z którą współpracuję od lat, w której skład wchodzą chilijscy architekci i inżynierowie, i która za partnerów ma Uniwersytet Katolicki i Chilijską Spółkę Paliwową „Copec”. Jako ELEMENTAL próbujemy po prostu w jak najbardziej wydajny sposób korzystać z subsydiów rządu chilijskiego przekazywanych biednym rodzinom. Budując dla nich, i wspólnie z nimi, ich mieszkania, tworzymy razem bardzo złożoną strukturę.

Jak projekt ELEMENTAL odnosi się do tematu tegorocznego Biennale: architektura poza budynkami?

My tylko pokazaliśmy efekty naszej pracy! Nigdy nie dostosowujemy naszych pomysłów do oczekiwań odbiorcy. Mamy swoje cele i je realizujemy, dyskutując proces tejże realizacji z wieloma ludźmi, ale nie zmieniamy zdania w zależności od tego, kim jest słuchający. Nigdy nie dostosowujemy naszych pomysłów do oczekiwań odbiorcy. Mamy swoje cele i je realizujemy, dyskutując proces tejże realizacji z wieloma ludźmi, ale nie zmieniamy zdania w zależności od tego, kim jest słuchający. Nie zmieniamy podstawowych założeń pod wpływem ministrów, deweloperów czy rodzin inwestujących prywatne pieniądze. Dlatego też, bazując na tej samej zasadzie, nawet w najmniejszym stopniu nie próbowaliśmy się dopasować do tematu Biennale w Wenecji.

Ogranizację ELEMENTAL określasz jako „do tank” i stawiasz się w opozycji do tak modnych obecnie wśród architektów i krytyków architektury „think tanków”. Czy za ELEMENTAL-em stoi jakaś teoria? Czy też może jest to projekt zaledwie praktyczny, wręcz prozaiczny? A może, skoro ELEMENTAL jest rodzajem architektonicznej refleksji na problemy społeczne, obydwa określenia byłyby tu właściwe?

„Do tank” jest nazwą określającą sposób naszego działania: miasto jest potężną i sprawnie działającą maszyną do poprawiania poziomu życia i zwiększania możliwości dla tych jego mieszkańców, którzy w rozwoju cywilizacyjnym zostali odstawieni na margines. Jako ELEMENTAL, dzięki bardzo konkretnym projektom, staramy się pomóc tym ludziom w jak najbardziej efektywnym pokonywaniu kolejnych szczebli egzystencji. Mówiąc dokładniej, robimy miejskie projekty, które skierowane są do biedniejszych grup społecznych i które największe profity przyniosą tym, którzy nie boją się niespotykanych, innowacyjnych rozwiązań. Geetam Tiwari z IIT w Dehli twierdzi, że pytanie o skomplikowane systemy, jakimi są w rzeczywistości miasta, wymaga odpowiedzi przeciwnych do oczekiwanych, wręcz przeczących logice. Dlatego właśnie, by móc rozwikłać wszystkie wątpliwości, potrzeba czasu oraz nadzwyczajnego poświęcenia, bo standardowy sposób myślenia jest tu niewystarczający. Jeśli z powodu tego niewystarczającego myślenia nie można postawić właściwego pytania, wówczas niezwykle ciężko jest uzyskać wartościową odpowiedź. Jeszcze bardziej niebezpieczne jest uzyskanie właściwej odpowiedzi na źle zadane pytanie.

„Do tank” i „think tank” – zatem jaka jest między nimi różnica?

Jako „think tanki”, wśród których zazwyczaj znaleźć można uniwersytety, centra badawcze oraz fundacje, staramy się identyfikować problemy lub zgłębiać niezbadane jeszcze do końca tematy dotyczące skomplikowanych spraw związanych z życiem publicznym, w naszym przypadku związanych z funkcjonowaniem miasta. Podobnie jak wielu innych uczestników życia społecznego (rządzących, konsultantów), interesuje nas wkład w dobro wspólne poprzez wykonywanie konkretnych projektów. Ten podwójny nacisk na nazwę „do tank” – czyli pracę praktyczną ukierunkowaną na dobro wspólne – zmusza do zaakceptowania wszystkich ograniczeń danego problemu, jednak bez rezygnacji ze spojrzenia całościowego na tenże problem. Innymi słowy, jeśli „do” akceptuje ograniczenia, wówczas „tank” stawia warunki. „Do” jest odpowiedzialne za akceptację wytycznych po to, by pomysł stał się realny, „tank” jest natomiast po to, by dbać o warunki, które zaistnieją w nowej rzeczywistości. Nonsensem jest przecież robienie czegoś pozbawionego jakości, podobnie jak bez sensu jest wymyślanie czegoś bez zamiaru sprawdzenia tego w realnym świecie.

Przechodząc już do samego projektu ELEMENTAL, który polega na zbudowaniu fragmentu architektury i jednocześnie na pozostawieniu pod rozbudowę innego jej fragmentu – czy architekturę nie powinno się projektować jako swoisty balans między decyzjami architekta i decyzjami przyszłych użytkowników? Czy tego rodzaju pozostawiony przez architekta margines – w przypadku osiedli ELEMENTAL bardzo duży – nie sprawia, że użytkownicy architektury po prostu lepiej się w niej czują? Innymi słowy, czy w XXI wieku nie powinniśmy zapomnieć o etosie architekta-demiurga programującego każdy detal ludzkiego życia?

W przypadku domów dla biednych rodzin finansowanych ze środków publicznych – w sumie jest to sytuacja występująca w połowie krajów na świecie – oferowane fundusze wystarczają na zbudowanie jedynie połowy domu. Podstawowe pytanie wtedy brzmi: którą połowę domu zbudować? Nasza odpowiedź to ta połowa, do budowy której przeciętna rodzina nie ma wystarczających umiejętności. Niezbudowanie części budynku nie jest zatem naszym wyborem, ale po prostu koniecznością. Również w przypadku otrzymania większej ilości pieniędzy zastanowilibyśmy się, co dla zwykłego człowieka byłoby zbyt trudne do samodzielnego wykonania. Powiększenie powierzchni domu i jego wykańczanie nie traktujemy jako czynności skomplikowanych. W konsekwencji całego procesu otrzymujemy rozwiązania bardzo zindywidualizowane, które – jak wierzymy – są lepiej dopasowane do zróżnicowanych ludzkich potrzeb i preferencji.

Niewątpliwie urbanistyka i architektura zmuszają ludzi do podążania za dynamicznym wzorem wykreowanych przez nie przestrzeni. Czy projektując, myślisz o potencjalnej możliwości wpływania na zmianę ludzkich zachowań i przyzwyczajeń? Czy sądzisz, że miejsca mogą zmieniać ludzi, czy też może dzieje się wręcz odwrotnie?

Ta zależność działa w obie strony. Jako architekt wierzę, że przez formę mogę wpłynąć na poprawę codziennych sytuacji. Takie myślenie opiera się na bardzo konkretnych faktach, a nie na psychologii, czy innych, nie do końca określonych, aspektach ludzkiego życia. Dla przykładu, liczba rodzin, które potrafią dojść do opartej na kompromisie zgody to około dwadzieścia. Dlatego lepiej nie przekraczać tej liczby i wokół przestrzeni wspólnej wybudować ograniczoną liczbę domów.

No właśnie. Jeśli w projekcie ELEMENTAL głównym pomysłem jest pozostawienie części przestrzeni prywatnej jako niezagospodarowanej, to co się dzieje z przestrzenią wspólną między budynkami? Czy mieszkańcy osiedli ELEMENTAL dbają również o przestrzeń publiczną? Czy razem zabudowują tę przestrzeń z myślą o wspólnych celach?

Tu znowu problemem jest zidentyfikowanie tej części, na którą nas stać, mając do dyspozycji ograniczone środki finansowe. W przypadku przestrzeni publicznej architekt powinien zaprojektować jej rozmiary i proporcje, a także zapewnić infrastrukturę techniczną, odpływ wody deszczowej i światło. Natomiast chodniki, umeblowanie i w ogóle detale chyba dobrze jest pozostawić decyzji mieszkańców. Mieszkańcy ELEMENTALI rozbudowują zarówno swoją prywatną przestrzeń, jak i przestrzeń publiczną, ponieważ to wszystko razem wyraźnie wpływa na wzrost wartości ich nieruchomości. Naszym zdaniem jest to bardzo ważny aspekt w projektowaniu zabudowy socjalnej, ponieważ tylko mieszkający w niej ludzie są w stanie w ciągu jakiegoś czasu dodać coś pozytywnego do zaprojektowanej przez architekta struktury. Nasze budynki są inwestycją, a nie społecznym wydatkiem.

A czy przestrzenie prywatne nie są czasem powiększane kosztem publicznych? Czy ludzie, którym oddajecie do użytku domy, nie budują dodatkowych ogrodzeń i nie rozciągają w ten sposób swojej własności prywatnej sprawiając, że przestrzeń publiczna staje się mniejsza i przez to pewnie też mniej znacząca?

Różnie z tym bywa, bo wszystko zależy od indywidualnych upodobań. Na pewno jednak wśród mieszkańców osiedli ELEMENTAL wspólne podejmowanie decyzji jest lepiej postrzegane niż indywidualne wybryki, bo wszystko potem ma wpływ na rynkową wartość nieruchomości.

Czujesz naciski ze strony rządu lub władz miejskich w związku z podejmowaniem trudnego społecznie tematu biedy w swojej pracy?

Wręcz przeciwnie. Na takim poziomie trudności bez pomocy partnerów ten projekt by upadł. Największa presja wypływa z nas samych. Projekt jest ryzykowny i podświadomie wiemy, że nie możemy zawieść: środki publiczne są bardzo ograniczone, a rodziny dostają subsydia tylko raz w życiu. Dlatego za każdym razem nie wolno nam mieć ani cienia wątpliwości, że nasze działania się powiodą.

www.elementalchile.cl
www.alejandroaravena.com