O pomysłach na unowocześnienie Łodzi poprzez kulturę z Jarosławem Suchanem, dyrektorem Muzeum Sztuki, w przeddzień otwarcia nowego budynku ms2, rozmawia Bogna Świątkowska.

Po dwóch latach pracy jako dyrektor Muzeum Sztuki jak Pan ocenia funkcjonowanie tej instytucji w takim mieście jak Łódź?
Mimo wszystko, nie najgorzej. Łódź nie jest bogatym miastem ani też specjalnie silnym ośrodkiem artystycznym, jednak coraz bardziej otwiera się na progresywną kulturę. Trzeba pamiętać, że Łódź dopiero się podnosi po głębokim kryzysie, który dotknął ją pod koniec lat 90. Dobrze rokuje fakt, że łódzcy decydenci widzą przyszłość miasta w kulturze, co więcej dostrzegają znaczenie awangardowego dziedzictwa, którego nasze Muzeum jest przecież istotną częścią. Opierając się na tym, w przyszłość spoglądam z umiarkowaną nadzieją.

A czy oni nie widzą za dużo tej przyszłości? Doniesienia prasowe o kolejnych inicjatywach kulturalnych w Łodzi zaczynają być niepokojące – niezliczone festiwale, budowa Specjalnej Strefy Sztuki, będącej częścią gigantycznej inwestycji: postawienia nowego kwartału w centrum miasta, przeznaczonego na działania związane mniej lub bardziej z kulturą…
Tak. To jest pewien problem. Rzeczywiście, Łódź ma ogromne ambicje i niezwykle poważne plany inwestycyjne w dziedzinie kultury. Oby nie zakończyło się na wybudowaniu wielkich przestrzeni, na których utrzymanie nie będzie pieniędzy, bądź na których wypełnienie treścią zabraknie pomysłu.

No właśnie. Najważniejsze pytania dotyczą treści. Bo sama tkanka miejska, uzupełnienie jej o realizacje dobrych architektów, czy też przywrócenie Łodzi świetności, nie jest kwestią dyskusyjną.
Ponieważ ludziom spoza Łodzi mieszają się poszczególne pomysły i zamierzenia, spróbujmy to wszystko uporządkować. Faktycznie, istnieje plan, by w okolicach dworca Łódź Fabryczna, głównie na obecnych terenach PKP, wybudować zupełnie nową dzielnicę. Różniłaby się ona od innych nowoczesnych dzielnic tym, że jej centrum byłoby dedykowane kulturze. Właśnie w tym centrum miałby zostać wzniesiony ogromny obiekt Specjalnej Strefy Sztuki. Brzmi to ambitnie, i trzeba przyznać, pociągająco. Ja jednak, patrząc na tę ambitną wizję, stawiam sobie pytanie: co z Łodzią XIX-wieczną? Co z setkami zabytkowych kamienic i fabryk starego centrum, które już teraz są w stanie katastrofalnym, a za lat 15–20, jeżeli nie zacznie się ich odnawiać, zamienią się w ruinę? Co z ludźmi, którzy w nich zamieszkują i którzy na ogół nie mogą sobie pozwolić na przeprowadzkę do mieszkań o lepszym standardzie? Czy stać nas na to, żeby inwestując gigantyczne pieniądze w tworzenie zupełnie nowej dzielnicy, równocześnie prowadzić działania rewitalizacyjne na rozległych obszarach starej Łodzi?

A jak Panu się wydaje, czy władze Łodzi są tego świadome?
Nie wiem. Mnie jakoś trudno uwierzyć w to, że środków znajdzie się tyle, by wystarczyły i na jedno, i na drugie…
Niestety, wśród niektórych łodzian panuje przekonanie, że Łódź pozbawiona jest atrakcji i że atrakcje te trzeba dopiero stworzyć. Jedną z nich miałaby być owa supernowoczesna dzielnica, wypełniona budynkami-ikonami współczesnej architektury. Jak na razie, jednak, nie zanosi się na to, by powstała w tym miejscu choć jedna architektoniczna ikona. W związku z tym, szczerze wątpię w to, by ta nowa dzielnica stała się magnesem przyciągającym uwagę turystów czy inwestorów. Nowoczesnych dzielnic są w Europie setki i to nie one stają się celem turystycznych pielgrzymek, i to nie one budują pozytywny wizerunek miast.
Moim zdaniem, łodzianie patrzą na swoje miasto zbyt krytycznie i nie dostrzegają tego, co przesądza o jego absolutnej wyjątkowości. A tym czymś jest właśnie XIX-wieczne miasto, to fenomenalne zderzenia architektury rezydencjonalnej z architekturą przemysłową, nieprawdopodobny kolaż urbanistyczny. Nie przypominam sobie innego miasta, w którym na tyłach stojącego przy głównej ulicy bogatego fabrykanckiego pałacu można się natknąć na fabrykę, a tuż obok na „famuły”, czyli kamienice przeznaczone dla fabrycznych robotników. To właśnie powinno się ratować przede wszystkim, tę unikalną tkankę miejską, nadawać jej nowe życie, bo to ona jest – a może być w jeszcze większym stopniu – atrakcją Łodzi. A architekturę współczesną należy raczej używać do umiejętnego uzupełniania „ubytków” w tej tkance.
Ze Specjalną Strefą Sztuki mam jeszcze dodatkowy kłopot, ponieważ nie bardzo wiem, czym tak na prawdę owa strefa ma być. Wiadomo, że będzie to olbrzymi obiekt o powierzchni około 40 tys. m2, że jego budowa pochłonie ok. 400 milionów złotych pochodzących ze środków publicznych, i że w obiekcie tym będzie prezentowana jakaś sztuka. Czyli wiadomo niewiele. 

Jak to, to Pan nie wie, co to ma być właściwie?
Na początku roku pojawił się pomysł, by Muzeum Sztuki zaangażowało się w projekt Specjalnej Strefy Sztuki. Odbyłem wówczas, i później, szereg rozmów, niestety, mimo najszczerszych chęci, nie udało mi się uzyskać klarownej odpowiedzi na pytanie, w co, tak naprawdę, Muzeum miałoby się angażować. Przedstawiłem wówczas własną propozycję, sięgając do już sprawdzonych rozwiązań, takich chociażby, jak MuseumQuartiers w Wiedniu – ale z niej nie skorzystano. Po drodze rozstrzygnięto konkurs na projekt architektoniczny, i kształt przyszłego budynku został przesądzony. Wybrano projekt, moim zdaniem, nieszczególny i w dodatku taki, który na poziomie realizacji najprawdopodobniej utraci jedyny swój walor, jakim jest czystość i minimalizm.
Obecnie Muzeum Sztuki nie jest włączone w prace nad projektem Specjalnej Strefy Sztuki. Ale, śledzę jego losy jako osoba, której – mimo iż mieszkam w Łodzi dopiero od dwóch lat – trochę na tym mieście zależy. No i, oczywiście, jako osoba, która odpowiada, póki co, za najważniejszą w Łodzi instytucję artystyczną. Nie chodzi o obawę, że oto rodzi się jakaś konkurencja. Nie miałbym nic przeciwko temu, by powstała w Łodzi duża instytucja z atrakcyjnym programem zorientowanym na sztukę współczesną. Im więcej takich miejsc, tym większa szansa na wzrost zainteresowania naszą dziedziną. A na jego wzroście wszyscy możemy tylko skorzystać. Rzecz w tym, by takie instytucje powstawały w oparciu o klarowne założenia zarówno programowe, jak i ekonomiczne. Istotna jest tutaj także kwestia skali: czy Łódź stać na utrzymanie aż tak wielkich przedsięwzięć? I czy w Łodzi znajdzie się publiczność zdolna wypełnić te rozległe przestrzenie? 

Sądzę, że gdyby zrobić szybką kolej z Warszawy do Łodzi, miasto mogłoby się bardzo ożywić.
No nie wiem. Ułatwi się dojazd, ale muszą się znaleźć jeszcze dobre powody, by do Łodzi przyjeżdżać. 

O przepraszam. Na ulicach Warszawy wiszą teraz na przykład plakaty informujące o festiwalu dizajnu, docierają do nas informacje o tych wszystkich inicjatywach, które w Łodzi są podejmowane przez rozmaite instytucje, co jest chyba związane z walką o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury 2016.
Dobrze, że takie festiwale istnieją, że nastąpiło ożywienie kulturalne, ale potrzebne jest także myślenie o kulturze bardziej długofalowe. Jeśli się chce, by kultura się rozwijała i przynosiła trwałe profity, nie można zadowalać się wyłącznie festiwalami. Potrzebne są przede wszystkim mocne i stabilne podwaliny instytucjonalne. Winno się wspierać te przedsięwzięcia, dzięki którym zyskujemy możliwość obcowania z kulturą na co dzień. Proszę mi powiedzieć, ile Pani zna festiwali organizowanych w Nowym Jorku czy Paryżu? Niewiele. Natomiast nazwy takie jak MOMA, Metropolitan Museum, Centres Pompidou kojarzą się od razu wszystkim. To dzięki kryjącym się za tymi nazwami instytucjom miasta te uchodzą za światowe centra kultury.

Jak Muzeum Sztuki odnajduje się w tym szaleństwie „kreowania kreatywności”? Ostatnio to jest modne i popularne. Warszawa właśnie dostała wielomilionową dotację z Unii Europejskiej na to, żeby stać się miastem kreatywnym i tę kreatywność rozwijać.
Budujemy nowy budynek dla Muzeum Sztuki, a właściwie już go zbudowaliśmy i za chwilę będziemy otwierać – to jest wymierny zysk wyniesiony z przekonania lokalnych władz, że warto popierać kreatywne dziedziny. Decydenci w Polsce w końcu zaczęli dostrzegać, jak wielkie PR-owe korzyści mogą uzyskać z wspierania kultury – i to nie tej dawnej, ale właśnie tej jak najbardziej współczesnej. Chcą, by ich działania kojarzyły się z nowoczesnością, innowacyjnością, „światowością”, a inwestowanie w sztukę współczesną jest jednym z najtańszych sposobów na budowanie takich skojarzeń. Znamienne, że logotyp łódzkiego Urzędu Marszałkowskiego wzorowany jest na stylistyce rzeźb Katarzyny Kobro… Powstają, zatem, i będą w Polsce powstawały kolejne muzea sztuki współczesnej. Niestety, odnoszę wrażenie, że na doprowadzeniu do ich powstania bardzo często wyczerpuje się inwencja inicjatorów. Nie stawia się pytań o to, jaką tak naprawdę misję mają one wypełniać, komu służyć, do kogo adresować swoją ofertę programową, wreszcie, na jakich finansowych podstawach funkcjonować. W przypadku naszego Muzeum sprawa finansowania nowego obiektu do tej pory pozostaje nierozstrzygnięta, a przecież o tym, że ów obiekt powstanie było wiadomo od czterech lat, co najmniej… Obawiam się, że Polska może pójść podobną drogą, jaką przeszła Hiszpania w latach 80., kiedy po wejściu do UE uzyskała dostęp do funduszy europejskich. Wówczas tam również nastąpił boom inwestycyjny w kulturze. Każdy region, każde większe miasto chciało mieć swoje muzeum albo przynajmniej centrum sztuki współczesnej. I dopóki do Hiszpanii napływały ogromne środki europejskie, dopóki gospodarka znajdowała się w rozkwicie, wszystko było w porządku. Jednak wystarczył jeden poważny kryzys ekonomiczny, by wiele z tych nowopowstałych instytucji zaczęło wegetować. Mocno zredukowano zespoły merytoryczne i programy, zaczęto pokazywać jedynie wystawy objazdowe. Instytucje te przestały pełnić jakąkolwiek kulturotwórczą rolę.

Myślę, że ta kwestia pojawia się też u nas. Odbywam rozmowy z ludźmi z różnych miejsc Polski, którzy w strukturach instytucji finansowanych lokalnie chcą prezentować sztukę najnowszą, ale napotykają na poważny brak zrozumienia wśród radnych, władz miejskich, które chcą mieć jak największy wpływ na program placówek kultury. Nie mówiąc nic o lokalnej prasie, która rzadko wykazuje sympatię i zrozumienie dla sztuki najnowszej.
Owszem. Przy czym trzeba powiedzieć, że im mniejszy ośrodek, tym większe naciski. Poza tym wiele zależy od jasnego określenia pozycji wyjściowej. Tutaj, w Łodzi, nie jestem w stanie sobie nawet wyobrazić, żeby ktokolwiek na mnie naciskał. Ale w Krakowie, chociaż to przecież miasto niemałe, gdy prowadziłem Bunkier Sztuki, podejmowano takie próby. Starałem się im opierać i jakąś tam cenę za to zapłaciłem. Ważne jednak, żeby dążyć do zachowania maksymalnej autonomii. Jeżeli ktoś godzi się na jej ograniczenie, to tylko zachęca do dalszych tego rodzaju działań. Natomiast, jeśli od samego początku postawi sprawę jasno, to albo traci stanowisko, albo ma spokój.

Czy uważa Pan, że mówienie o sztuce w kategoriach prestiżu, wzbudzanie tęsknoty za prestiżem podczas lobbowania na rzecz powoływania placówek prezentujących sztukę, może nieść ze sobą pewne zagrożenie?
Jak najbardziej. Władze podejmują decyzje, żeby tworzyć nowe instytucje sztuki, bo mają nadzieję, że w ten sposób polepszą wizerunek swojego miasta, podniosą jego prestiż i atrakcyjność. Trudno się dziwić, że myślą w takich kategoriach, bo to my poniekąd ich tego nauczyliśmy. Przez cała lata domagając się większych nakładów i inwestycji w kulturze, tymi właśnie argumentami się posługiwaliśmy. Sam podawałem przykład Bilbao. Teraz, do pewnego stopnia, jesteśmy zakładnikami naszej uproszczonej argumentacji. Decydenci już wiedzą, że dobrze jest mieć muzea sztuki współczesnej, natomiast nie bardzo wiedzą, co zrobić, żeby takie instytucje efektywnie funkcjonowały. Dlatego próbują, na przykład, kontrolować ich programy. Co jednak znamienne, na ogół to nie władza sama z siebie wpada na pomysł, by ingerować w działalność programową podległych sobie instytucji. Władza daje posłuch tym, którzy w jej mniemaniu są rzeczywistymi reprezentantami środowiska artystycznego, a reprezentatywność tę rozumie w sposób prosty i instytucjonalny. Decyduje o niej przynależność do związków artystycznych bądź też profesura na akademii sztuk pięknych. To w związkach i na akademiach, według decydentów, znajdują się autorytety w dziedzinie, którą się zajmujemy. I zazwyczaj to nie ze strony urzędnika wychodzi inicjatywa, ale ze strony tych przedstawicieli naszego środowiska, którzy przez nową instytucję czują się pominięci, których interesom instytucja zdaje się zagrażać, albo których wizja funkcjonowania instytucji jest po prostu inna. Nie ma prostej sytuacji, że po jednej strony mamy „złą” władzę, a po drugiej „dobre” środowisko. To w środowisku toczy się wewnętrzna walka o wpływy.

Czy widzi Pan szansę na prowadzenie dialogu w obronie jakości programu, niezależności kuratorów z przedstawicielami władzy? Obecny Dyrektor Instytutu Adama Mickiewicza Paweł Potoroczyn podpowiada, że w krajach Unii takim „twardym” argumentem jest wysokość PKB generowanego przez sektor kultury. U nas takiej wiedzy nie ma – GUS nie zbiera wystarczających danych. Czy pozostały tylko argumenty ekonomiczne?
Przede wszystkim, aby nie rysować zbyt czarnego obrazu, trzeba powiedzieć, że ingerowanie w program instytucji artystycznych, na szczęście, jest w Polsce coraz rzadsze. Główne zagrożenia płyną raczej ze sposobu finansowania publicznych instytucji i z prawnych absurdów, w jakich musimy się poruszać. Problemem jest także to, że wielu urzędnikom brakuje kompetencji, które pozwalałyby rzetelnie oceniać wartości programów realizowanych przez poszczególne placówki (stąd bierze się, między innymi, ta skłonność do dawania posłuchu „oficjalnym” reprezentantom środowiska). Czy argument z wysokości PKB generowanego przez sektor kultury jest ich w stanie przekonać do wspierania wartościowych programów – szczerze wątpię. Jeżeli przyjmiemy, że liczy się jedynie czynnik ekonomiczny, to tym samym damy do zrozumienia, że najważniejsza w działalności instytucji jest frekwencja, ilość przyciąganych turystów, obecność w masowych mediach. A te cele najłatwiej osiągnąć, realizując program populistyczny i schlebiając najbardziej powszechnym gustom. Odwołując się do czynnika ekonomicznego, tak naprawdę uzbroimy w argumenty raczej tych, którym już teraz przeszkadza zbyt ambitny program niektórych instytucji, niż tych, którzy taki ambitny program byliby skłonni popierać.

A czy MS ma już środki na przetrwanie zimy? Słyszałam, że władza chce was wziąć chłodem.
Powiem krótko: zimę przetrwamy, ale nie wiem, czy wiosna też będzie nasza.

www.msl.org.pl

< Budynek ms2, widok z zewnątrz, fot. archiwum Muzeum Sztuki w Łodzi

<< ms2, sala ekspozycyjna, fot. archiwum Muzeum Sztuki w Łodzi

<<< Pierwsze miejsce w konkursie ogłoszonym przez Fundację Sztuki Świata na projekt budynku Specjalnej Strefy Sztuki w Łodzi zajął niemiecki zespół Möller Architekten + Ingenieure, dzięki uprzejmości Fundacji Sztuki Świata.