Polska jest podręcznikiem architektonicznym nie będącym zbiorem samych dobrych wzorów do naśladowania. Zawiera wiele lekcji, z których dużo można się nauczyć, ale których lepiej nie naśladować. Na przykład garaże wykonywane ze starych grzejników płytowych wyglądają ohydnie, ale świadczą o wielkiej kreatywności. Są odbiciem polskiego charakteru. Tyle współpracy i jednolitości, ile wynika z praktycznych względów. Tyle samodzielności i indywidualizmu, ile to możliwe – mówi w czasie wykładów. Dowodzi swoich tez prezentując zdjęcia, które nie pozostawiają cienia wątpliwości – taka jest Polska. Z Hubertem Trammerem rozmawia Bogna Świątkowska

Jakiego rodzaju przemyślenia skłoniły cię do sformułowania tytułu wykładu „Siła Słabości. Polska jako podręcznik architektoniczny”?
Większość ambitnych polskich architektów inspiracji poszukuje w wiodących światowych trendach. W efekcie siłą rzeczy są epigonami. Jeśli powstaje przy tym ciekawa i dobrze służąca ludziom architektura, oczywiście nie ma w tym nic złego. Wydaje mi się jednak, że część trudności w realizowaniu dobrej architektury w Polsce wynika z tego, iż jej twórcy chcą osiągnąć efekty podobne do architektury wynikającej ze specyfiki innych krajów. W efekcie zmuszeni są do walki z uwarunkowaniami istniejącymi u nas. Nie tylko tymi naprawdę wymagającymi zmiany, ale takimi, których uwzględnienie mogłoby pomóc tworzyć dobrą architekturę. Wydaje mi się, iż najzdolniejsi polscy architekci za bardzo chcą zmieniać Polskę, a zbyt mało chcą ją zrozumieć.
Zresztą taka sytuacja nie dotyczy tylko architektury. Kiedy po roku 1980 propaganda komunistyczna nie mogła już wmawiać ludziom, że w Polsce jest lepiej niż na Zachodzie, zaczęła tłumaczyć, iż gorzej jest dlatego, iż Polacy są zbyt leniwi, źle pracują i tym podobne. Po zmianie ustroju ton ten przejęła większa część mediów i środowisk opiniotwórczych. Doszło do tego jeszcze przekonanie, iż polskie rozwiązania należy zastąpić takimi, „jakie są na świecie", ewentualnie „na Zachodzie". Gubi się przy tym fakt, iż chyba w żadnej z dziedzin nie ma rozwiązań szczegółowych, przyjętych jednomyślnie przez wszystkie kraje, czy też wszystkie kraje wysokorozwinięte, a także to, iż pewne rozwiązania są właściwe dla określonej fazy rozwoju. Trzeba jednak docenić pozytywne aspekty takiej propagandy. Dzięki niej Polacy należą obecnie do najbardziej pracowitych narodów, znacząco wzrosła wśród nas znajomość języków obcych. Jednocześnie wiele rzeczy wymaga u nas poprawy i ich wytykanie może się owej poprawie przysłużyć. Nie należy się godzić chociażby z powszechnym w Polsce zwyczajem wyrzucania śmieci do lasu.

No dobrze, a jak to się ma do architektury?
W wielu dziedzinach życia od kilku lat głośno mówi się o tym, iż rozwój rozwiązań wynikających z lokalnych uwarunkowań bywa właściwszy od kopiowania wzorów z zewnątrz. W architekturze debaty na ten temat nie ma.
A spójrzmy jakie polskie osiągnięcia przyniosły nam uznanie w świecie. Odbudowa polskich miast po II Wojnie Światowej, czy ruch Solidarność zyskały uznanie w świecie dlatego, iż proponowały niespotykane wcześniej podejście. Przy tym oba zjawiska były głęboko osadzone w rzeczywistości istniejącej w Polsce w momencie ich powstania. Były odpowiedzią na realne potrzeby. Wydaje mi się, iż specyficzne uwarunkowania obecne dziś w Polsce mogłyby stać się podstawą nowego trendu w architekturze. Jego powstanie nie byłoby jedynie szansą na realizację nie najwyższego lotu potrzeby zdobycia rozgłosu w świecie. My Polacy jesteśmy jednym z narodów, dla których bardzo ważne jest co inni o nas myślą i bardzo bolesne, kiedy wcale o nas nie myślą. Pojawienie się takiego trendu mogłoby dać impuls do rozwoju intelektualnego - wymiany myśli ze światem. Ale co najważniejsze, pozwoliłoby lepiej odpowiadać na potrzeby ludzi i środowiska oraz pogodzić to z powstawaniem dobrej architektury.

Co zawierałby ten twój podręcznik, gdyby powstał?
Zawierałby zebrane z Polski przykłady z architektury, jej pogranicza, a także z innych dziedzin, które mogą być inspiracją dla architektów.
Pomysł zrodził się w wyniku zauważenia przeze mnie analogii pomiędzy rozwiązaniami znanymi z zagranicym, a nie znanymi mi wcześniej sytuacjami, które zauważyłem w Polsce. Miejscem, gdzie takich sytuacji odkryłem najwięcej, jest Białystok. Wszechobecne są tam pozostałości dawnej struktury miasta, którego zabudowę przed II Wojną Światową w 90% tworzyły drewniane domki w ogródkach. Mimo, że wiele z nich zostało zniszczonych, po to by uzyskać miejsca pod budowę bloków, to nadal możliwy jest rozwój Białegostoku jako miasta, gdzie realizacja marzenia o własnym domku z ogródkiem nie oznacza konieczności codziennego zatruwania powietrza spalinami w kilkunastokilometrowej, czy dłuższej, drodze do pracy. Białystok może być miastem, gdzie do pracy w centrum, właściciel domku z ogródkiem będzie chodził pieszo. Gdyby rozwój miasta oprzeć na tym kierunku, to dziś, gdy miasta zaczynają konkurować o mieszkańców, Białystok mógłby reklamować się hasłem „Największe miasto ogród Europy".
Kiedy studiowałem architekturę, jeden z profesorów pokazał nam na wykładzie wczesne dzieło sławnej szwajcarskiej pracowni Herzog & de Meuron, dobudowane do starej willi w Weil am Rhein studio fotograficzne. Wykończenie tylnej ściany zwykłą papą skwitował słowami: „W Polsce żaden inwestor nie pozwoliłby architektowi na takie rozwiązanie". Parę lat później w Białymstoku zobaczyłem wiele domów o wszystkich ścianach pokrytych papą. Uświadomiłem sobie, iż stwierdzenie mojego profesora było prawdziwe, ale tylko z tego względu, iż odważne rozwiązania, których polscy architekci zazdroszczą zagranicznym kolegom, stosują w Polsce inwestorzy nie będący w sferze działania architektów.
Kolejne fascynujące rozwiązanie z Białegostoku to garaże wykonywane ze starych grzejników płytowych. Wyglądają ohydnie, ale świadczą o wielkiej kreatywności. Recykling bez konieczności przetapiania stali jest rozwiązaniem bardzo przyjaznym środowisku. Garaże pomalowane są na różne kolory, gdyż każdy z właścicieli maluje swój samodzielnie. Te garaże są odbiciem polskiego charakteru. Tyle współpracy i jednolitości, ile wynika z praktycznych względów. Tyle samodzielności i indywidualizmu, ile to możliwe. Gdybyśmy tylko my architekci umieli czerpać z ogromnych pokładów polskiej kreatywności, może udało by się wypracować rozwiązania korzystniejsze estetycznie. Polska jest podręcznikiem architektonicznym nie będącym zbiorem samych dobrych wzorów do naśladowania. Zawiera wiele lekcji, z których dużo się można nauczyć, ale których lepiej nie naśladować. Przykładowo spotykane w wielu miejscach Polski zastępowanie starych okien importowanymi z Zachodu używanymi oknami plastikowymi, do których dostosowywany jest, przez powiększenie lub zmniejszenie, kształt otworów w ścianach, jest przejawem nie tylko zaradności, ale także przesadnie promodernizacyjnego nastawienia Polaków. Mając do wyboru rozwiązanie nowocześniejsze i mniej nowoczesne, zdecydowana większość z nas nie widzi potrzeby zastanawiania się, które jest właściwsze, lecz wybierze to nowocześniejsze. Dlatego kiedy pojawia się możliwość zakupu za bezcen plastikowych okien, które po kilkunastu latach użytkowania osiągają stan sprawiający, iż Niemcy postanawiają je wyrzucić, kwestie wpływu owych okien na estetykę budynku i zniszczeń fasady spowodowanych przez ich wstawienie, nie mają znaczenia.
Pozytywnym przykładem dostosowania się do polskich realiów są wiejskie pocztowe skrzynki odbiorcze. Kiedy w latach 80. zaczęto stosować na wsiach centralne zespoły skrzynek pocztowych, pojawił się problem braku umiejętności rozwiązania kwestii konserwacji indywidualnych zamków. Problem rozwiązały skrzynki posiadające uszka, w które każdy z użytkowników wkłada własną kłódkę. Pozwala to na realizację potrzeby indywidualizmu. Znakomicie też wpisuje skrzynki w typową dla Polaków tendencję do dbałości tylko o to, co własne. A ponadto skrzynki te są przykładem pięknego dizajnu.

Rozwiązania intuicyjne, podejmowane spontanicznie przez anonimowych twórców - użytkowników przestrzeni, rozwiązania niskobudżetowe, czy w ogóle zero-budżetowe, dają zaskakująco dobre efekty. Co jest twoim zdaniem największą wartością tego rodzaju działań?
To, że są celną odpowiedzią na istniejące potrzeby. Przy tym jest to często odpowiedź bez ogródek. Zaskakująco dobre efekty się zdarzają, ale nie jest to normą. Lepsze wydaje mi się stwierdzenie, iż owe rozwiązania intuicyjne dają zaskakująco ciekawe efekty, albo iż patrząc na rozwiązania intuicyjne, można zaskakująco dużo się nauczyć.

Jakie elementy wyróżniają polską architekturę? Pomysłowość wywołana brakiem budżetu, recykling, niedbałość, mocne poczucie tymczasowości?
Architektura występująca powszechnie ma wszystkie te cechy. Przy czym najcenniejsza z nich - pomysłowość wywołana brakiem budżetu, występuje niestety najrzadziej.

Czy twoim zdaniem architektura intuicyjna inspiruje polskich architektów, czy oni pozostają tylko pod wpływem zachodnich czasopism? Jak się to ewentualne zainspirowanie objawia?
Nie podoba mi się określenie architektura intuicyjna. Zbyt kojarzy mi się z dość często praktykowanym sposobem nauczania na polskich uczelniach architektonicznych, gdzie student dostaje wymagania funkcjonalne i ma coś zaprojektować. Nie mówi się o metodzie dochodzenia do rozwiązań i nie skłania go do przemyśleń. Ocena tego, co student zrobi, też bywa intuicyjna. Wielu prowadzących mówi, że dane rozwiązanie jest złe lub dobre, nie wdając się w analizę, co w nim jest złego lub dobrego. Intuicja jest ważna, ale to, że często poprzestaje się na niej nie zostawiając miejsca dla myśli, ma moim zdaniem zły wpływ na kondycję polskiej architektury.
Oczywiście duża część fascynujących mnie przykładów jest wynikiem działań intuicyjnych. Jednak aby powstało z nich coś więcej, potrzebne są moim zdaniem analizy i przemyślenia. Dlatego nie chciałbym, aby ktoś zrozumiał, iż oparcie się wyłącznie na intuicji jest właściwą drogą.
Większość architektów dzieli się chyba na dwie grupy. Tych, którzy rysują pomysły klienta i tych, którzy próbują przedstawić klientowi swoje pomysły. Ci ambitniejsi należą do drugiej grupy. A te swoje pomysły tworzą w większości pod wpływem zachodnich trendów. Dziś, gdy świat jest otwarty, ich źródłem nie są tylko czasopisma, ale także poznawanie zagranicznych dzieł architektury na żywo. Niestety chyba najrzadszą postawą jest przekładanie pomysłów klientów na ich potrzeby i pragnienia, a następnie poszukiwanie sposobów realizacji owych potrzeb i pragnień.
W moim wykładzie wspominam o architektach, których architektura czerpie siłę z polskich słabości. Pokazuję ich jako pozytywny przykład. Uwzględniając i rozumiejąc polskie realia osiągają bardzo ciekawe efekty. Wydaje mi się, że te efekty wynikają z tego, iż nie ograniczają się do intuicji. Uwzględnienie realiów umożliwiło powstanie bardzo różniących się od siebie przykładów dobrej architektury. Architektura kościołów Stanisława Niemczyka odpowiada na to, iż budują je wspólnoty mogące poświęcić wiele czasu, ale nie mogą przeznaczyć na nie wiele pieniędzy. Stąd wykorzystanie cegieł odrzuconych przez cegielnie jako zbyt słabo, lub zbyt mocno, wypalone, i dzięki temu dostępnych za darmo, a także wykorzystywanie zdeformowanych cegieł, czy starego kamiennego koryta, jako elementów dekoracyjnych.
Przemysław Łukasik z gliwickiej pracowni Medusa Group zaadaptował na swój dom starą lampiarnię bytomskiej kopalni, używając na zewnątrz rozwiązań rodem z magazynowych baraków. Designerskie wnętrze zostało natomiast ukształtowane niemal wyłącznie przy użyciu najtańszego ogólnodostępnego wyposażenia, czy takich elementów jak stojak pod umywalkę zespawany z elementów złomu przez rzemieślnika.
Kolejny przykład stanowi dzieło rzeźbiarzy Andrzeja Sołygi, Zdzisława Pidka, Marcina Roszczyka oraz architektów z pracowni DDJM. Miejsce pamięci na terenie byłego hitlerowskiego obozu zagłady Żydów w Bełżcu zostało ukształtowane w sposób pełen dramatycznej ekspresji - odpowiedniej dla takiego obiektu, przy użyciu takich rozwiązań jak pola wysypywane żużlem wielkopiecowym, czy mury wykonywane w ten sposób, iż w rowy wykopane w ziemi wstawiono pręty zbrojeniowe a następnie wlano w nie beton. Jako że szalunek stanowiły ziemne ściany rowów, powstały wypurchlenia muru, który przybrał barwę ziemi. Potem ziemię spomiędzy murów usunięto i powstała droga o ekspresyjnie ukształtowanych ścianach. W wyniku przemyślanego sposobu wykonania stworzono przestrzeń o bardzo silnym działaniu.

Czy forma w architekturze musi być odpowiedzią na czasy w jakich powstaje?
Ten wyznawany przez dużą część architektów pogląd, uważam za zabobon. Architektura musi funkcjonować w momencie, kiedy funkcjonuje i to siłą rzeczy pociąga za sobą stosowanie rozwiązań charakterystycznych dla czasów kiedy powstaje. Jednak stawianie sobie za cel pokazanie w architekturze, w którym dziesięcioleciu dany dom powstał, jest moim zdaniem całkowicie błędne i zubażające. To, że osoba nieświadoma nie rozpozna, iż gdańska czy warszawska starówka zostały wybudowane w latach 50. XX wieku, nie czyni Gdańska i Warszawy mniej, ale bardziej ciekawymi miastami.

Co twoim zdaniem teraz w architekturze dzieje się najciekawszego?
Moim zdaniem, najciekawsza jest różnorodność. W Berlinie, w tym samym czasie, powstały obiekty tak różnorodne, jak ukryte w sztucznym wzgórzu basen i welodrom olimpijski, dostawione do wspólnej miedzianej fasady, wstęgi budynków ambasad państw północy czy rekonstrukcje budynków zniszczonych w czasie wojny. Trochę wcześniej - w latach 80. XX wieku - w ramach wystawy IBA - powstały tam bardzo ciekawe zespoły urbanistyczne będące reinterpretacją dawnej zabudowy poszczególnych obszarów miasta do nowych potrzeb. Przykładowo, na miejscu, gdzie wcześniej stały wille, powstały domy mieszczące mieszkania socjalne ukształtowane tak, iż okolica ma charakter przestrzenny dzielnicy willowej. Co ważne, przy tej różnorodności, udaje się kształtować Berlin harmonijnie. Odrzucenie przez Berlin dogmatu architektury odzwierciedlającej swój czas powstania, bardzo wzbogaciło przestrzeń tego miasta i sprawia, iż jest to idealne miejsce do studiowania architektury w terenie. Można w nieskończoność chodzić po tym mieście i analizować różne rozwiązania. Berlin jest zresztą bardzo ciekawym przykładem z jeszcze jednego powodu. Ogromne inwestycje, jakie miały tam miejsce w ostatniej dekadzie zeszłego tysiąclecia, wynikały z założenia, iż będzie to miejsce olbrzymiego sukcesu gospodarczego. To założenie się nie sprawdziło. Jednak gospodarcza klapa nie oznacza upadku Berlina. Dzięki niej jest to miasto tanie. Sprzyja to rozwojowi turystyki i przyciąga ludzi, którzy chcą żyć wolniej, po to, aby mieć czas na refleksję. Berlin rozwija się jako centrum intelektualne.

A jak to jest w Warszawie?
W Warszawie mamy szansę na podobną sytuację jak w Berlinie. Wszystko wskazuje na to, iż niemal w tym samym czasie powstaną tak różnorodne architektonicznie obiekty jak Muzeum Historii Żydów Polskich, Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Centrum Nauki i Techniki Kopernik. Życzyłbym sobie, aby dołączyło do tego jeszcze zaprzestanie wyburzania tego, co ocalało z dawnego miasta. Moim zdaniem wiele budynków, które z artystycznego punktu widzenia nie przedstawiają specjalnej wartości, dzięki temu, że są resztkami dawnego miasta, są bardzo inspirujące. Joanna Rajkowska powiedziała w wywiadzie towarzyszącym prezentacji jej projektu „Dotleniacz”, iż Warszawa jest inspirująca dzięki temu, że doświadczamy tu na każdym kroku jakichś niedokończonych historii. Niezależnie od tego jak wspaniałe nowe budynki miałyby powstać w Warszawie, nie powinniśmy niszczyć tej wartości. Może ona stanowić punkt wyjścia do bardzo ciekawych rozwiązań. Pokazuje to projekt „Urban Cocktail” Mateusza Adamczyka, Michała Paleja, Artura Michalaka i Patrycji Sowy z Krakowa (nn6t #43 – przyp. nn6t), który zajął pierwsze miejsce spośród prac wykonanych dla Czystego na warszawskiej Woli w ramach ostatniej edycji konkursu Europan.

Przestrzeń miejska jest teraz bardziej interesująca niż same budynki. To coś, co jest między budynkami, skupia uwagę. Tytuł tegorocznego Biennale Architektury w Wenecji także się do tego odnosi. Jakie to będzie miało twoim zdaniem skutki?
Przestrzeń miejska, bardziej niż same budynki, wpływa na to jak żyje się w mieście. Przez wieki to ona była podstawą tworzenia miast. Budynki były wobec niej wynikowe. Dopiero idee modernizmu w pierwszej połowie XX wieku przyniosły zmianę sytuacji. Podstawą stał się kształt i sposób rozmieszczenia budynków. Przestrzeń miejska była tego wynikiem, a także rozbudowanych do przesady sieci komunikacyjnych i towarzyszących im stref izolacyjnych, a później także parkingów. Teraz w wielu miastach stawia się wyłącznie na interesujące budynki - tak zwane ikony. Przestrzeń miejska w ogóle przestaje być tematem. Temat tegorocznego Biennale Architektury w Wenecji został sformułowany po to, aby zwrócić uwagę, iż nie powinno się architektury utożsamiać wyłącznie z budynkami. Przy tym twórcy biennale chcą chyba zwrócić uwagę na wiele różnych niedostrzeganych aspektów architektury. Obok przestrzeni miejskiej, będą to między innymi różne przejawy życia, dla których budynki stanowią tylko ramy.

<<<Ściany budynku pokryte papą - śmiałe rozwiązanie stosowane przez mieszkańców Białegostoku i sławy ze szwajcarskiej pracowni Herzog & de Meuron. Fot. Hubert Trammer

<<<Fascynujące rozwiązanie rodem z Białegostoku - garaże ze starych grzejników płytowych. Fot. Hubert Trammer

<<<Murowany kościół w Czechowicach-Dziedzicach zaprojektowany przez Stanisława Niemczyka. Fot. Hubert Trammer
---------------------------------------------------------------------------------------------
Hubert Trammer (1975) prowadzi zajęcia w Katedrze Architektury, Urbanistyki i Planowania Przestrzennego Politechniki Lubelskiej. Tutor na warsztatach Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Studentów Architektury. Wygłaszał gościnne wykłady dla Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Studentów Architektury, Brygady Architektoniczno-Urbanistycznej, stowarzyszenia Nulla Osta, European Assembly of Students of Architecture, Galerii Wozownia w Toruniu, Bunkra Sztuki w Krakowie, Galerii Sztuki Współczesnej Zachęta w Warszawie. Współpracuje też z Muzeum Powstania Warszawskiego. Stały współpracownik Fundacji Twórców Architektury i miesięcznika „Architektura-murator”, korespondent wychodzącego w Holandii dwumiesięcznika “A10”. Juror międzynarodowego konkursu architektonicznego Europan 9. Pracuje także jako architekt.